Energia eta elektrizitatea: oinarrizko kontzeptuak

1. Atala: Energia eta bere motak

1.1 Energia — definizioa

Energia: Gorputzek duten ahalmena lan bat egiteko.

1.2 Energia agerpenak

Erak: Energia bi modutan ager daiteke:

a) Energia potentziala

Energia potentziala: geldian dagoen energia. Nortasunak eta kokapenak ematen diote balioa.

Formula: Ep = m · g · h (masa, grabitatea eta altuera)

b) Energia zinetikoa

Energia zinetikoa: mugimenduan dagoen energia.

1.3 Energia motak

• Hidraulikoa
• Eolikoa
• Nuklearra
• Termikoa
• Eguzki-energia
• Mekanikoa
• Elektrikoa

1.4 Energia kontserbazioaren legea

Legearen oinarria: Energia ez da sortzen, ez eta suntsitzen; baina eraldatu egiten da.

Materia: energia modu batean ager daiteke; kontzeptu hedatua: Energia + materia = konstantea (KTE).

1.5 Energia sartutakoa, erabilgarria eta galtzen dena

Sartutako energia (Ei): jasotzen den energia (adibidez: 1000e lavadora). Formula orokorra: Ei = Eo + Eg.

Energia erabilgarria (Eo): benetan erabilitakoa (adibidez 95e).

Energia galdua (Eg): galtzen den energia (adibidez 5e).

1.6 Eraginkortasuna (errendimendua)

Errendimendua kalkulatzeko formula orokorra:

n = (Eo / Ei) · 100 (%)

Unitatea: kWh (kilowatt-ordu)

2. Atala: Energia elektrikoa eta materiaren teoria atomikoa

2.1 Energia elektrikoa — definizioa

Energia elektrikoa: lan bat lortzeko ahalmena elektrizitatea erabiliz.

2.2 Materiaren teoria atomikoa — oinarrizko kontzeptuak

Gorputza: espazioan lekua betetzen duen objektua.

Materia: gorputza osatzen duen substantzia.

Molekula: substantziaren zatirik txikiena, nortasuna galdu gabe mantentzen duena.

Atomoa: substantziaren zatirik txikiena, bere berezitasun kimikoa mantentzen duena.

Elementua eta atomo klaseak

Elementua: atomo mota bakarrekin osatutako substantzia.

2.3 Atomoaren egitura

Atomoak bi zatitan banatzen dira nagusiki:

• Nukleoa: protoiek (p+) karga positiboa dute eta neutroiek (n) kargarik ez.
• Karkasa / orbitalak: elektroiak (e−) karga negatiboa dute eta orbitetan mugitzen dira. Azken orbitako elektroiak balentziazko elektroiak deritze; horiek irtetzekotan korronte elektrikoa sor dezakete.

Atomo neutroan: p+ kopurua = e− kopurua.

2.4 Ionizazioa

Ionizazioa: atomoari edo molekulari karga ematea edo kentzea.

Ioia (ioia): kargadun atomo edo molekula.

Ioi (+): atomoak elektroiak galdu ditu (kationa).

Ioi (−): atomoak elektroiak irabazi ditu (aniona).

2.5 Gorputzen portaerak elektrokimikan

• Elektropositiboak: elektroiak emateko joera dutenak (adibidez: metala).
• Elektronegatiboak: elektroiak hartzeko joera dutenak (adibidez: ezmetalak).

2.6 Elektrizitate motak

• Gorputz positiboak (+): elektrizitate positiboa sortzen dute (adibidez beira frikzioz kargatuta).
• Gorputz negatiboak (−): elektrizitate negatiboa sortzen dute (adibidez errezina edo goma frikzioz kargatuta).

2.7 Karga elektrikoa

Karga elektrikoa: faltan edo soberan dauden elektroi kopurua adierazten du.

Unitatea: coulombio (C). 1 C ≈ 6,24 · 10¹⁸ e−.

2.8 Erakarpen eta urruntze elektrikoa

Kontrako ikur duten gorputzak elkar erakartzen dute; ikur berdina dutenak elkarren artean urruntzen dira.

2.9 Elektrizitate estatikoa eta zinetikoa

Elektrizitate estatikoa: soberan edo faltan dauden elektroi kopuruaren ondorioz sortzen den egoera (elektrostatika).

Elektrizitate zinetikoa: elektroiak puntu batetik bestera mugitzean sortzen den fenomenoa (elektrozinetika), hau da, korronte elektrikoa.

Elektrizitatea laborean: elektrostatika aztertzen du elektrostatikoa eta zinetikoa aztertzen du elektrozinetika.