Ekonomiaren Oinarriak: Kontzeptuak eta Sistemak

Ekonomia

1. Zer da Ekonomia?

Ekonomia pertsona talde baten aberastasuna osatzen duten baliabideen eta jardueren multzoa da, horiek antolatzeko, kudeatzeko eta ekoizteko modua barne hartzen duena.

2. Zer dira Jarduera Ekonomikoak?

Jarduera ekonomikoak (edo lanak) biztanleriaren beharrak asetzeaz arduratzen dira.

3. Zeintzuk dira Jarduera Ekonomikoen Motak?

Bi motatako jarduerak daude:

1. Ondasunen ekoizpena.

2. Zerbitzuen eskaintza.

4. Zer Behar da Jarduera Ekonomikoak Egiteko?

Etapa hauek ezinbestekoak dira:

1. Ekoizpena: Lehengaiak eraldatu egiten dira.

2. Banaketa eta komertzializazioa: Produktua sare logistikoen bidez zabaltzen da.

3. Kontsumoa: Produktuak eroslearen beharrak asetzen ditu.

5. Zein Ekoizpen Faktoreren Mende Daude Jarduerak?

1. Lehengaiak: Edozein produktu ekoizteko beharrezkoak dira.

2. Lana: Produktua ekoizteko, banatzeko edo saltzeko beharrezkoak dira.

3. Kapitala: Hiru kapital-mota bereizten dira: giza kapitala, kapital finantzarioa eta kapital fisikoa.

6. Zer dira Eragile Ekonomikoak?

Eragile ekonomikoak ekonomia bultzatzen duten elementuak dira.

Eragile Garrantzitsuenak:

1. Kontsumitzaileak edo Familiak: Oinarrizko kontsumo-unitateak dira. Familiek, lan-indarrari esker, diru-sarrerak lortzen dituzte, eta haien beharrek, gustuek eta kontsumo-ohiturek ekoizpena baldintzatzen dute.

2. Estatua edo Sektore Publikoa: Lehen mailako eragile ekonomikoa da, eta zergak bilduz zerbitzu publiko guztiak (osasuna, hezkuntza, etab.) ziurtatzeaz eta mantentzeaz arduratzen da. Gainera, bere enpresa propioak ditu, komunikazio-bideak eraikitzen eta hobetzen ditu, azpiegiturak egiten ditu eta errenta birbanatzeko neurriak hartzen saiatzen da. Neurri horiekin desberdintasunak desagerrarazten eta enplegua sortzen saiatzen da. Estatua neurri ekonomikoak eta politikoak hartzeaz arduratzen da, krisi ekonomikorik ez egoteko eta merkatu ekonomikoen egonkortasuna eta sendotasuna ziurtatzeko.

3. Enpresak: Ondasunen eta zerbitzuen ekoizpen-unitateak dira.

7. Zein Faktoreren Arabera Banatzen Dira Enpresak?

Enpresak hainbat faktoreren arabera banatzen dira:

1. Sektore ekonomikoa: Haien lana lehen, bigarren edo hirugarren sektorekoa den kontuan hartuta.

2. Tamaina: Haien langile-kopurua kontuan hartuta.

3. Oinarri ekonomikoa: Enpresen finantzaketa kontuan hartuta. Enpresak pribatuak, publikoak edo mistoak izan daitezke.

4. Izaera juridikoa: Enpresak nola sortu diren kontuan hartuta. Adibidez: Sozietate Mugatuak (SM), Sozietate Anonimoak (SA) edo Kooperatibak.

8. Definizioak: Multinazionalak, Monopolioa eta Oligopolioa

Multinazionalak: Hainbat herrialdetan filial izeneko enpresa txikiagoen bidez beren lana garatzen duten konpainia erraldoiak dira.

Monopolioa: Enpresa bakar batek kontrolatzen du ondasun edo zerbitzu baten ekoizpena, eta ondorioz, prezioak ezar ditzake.

Oligopolioa: Kasu honetan, enpresa gutxi batzuk jarduten duten merkatua elkarren artean banatzeko koordinatzen dira.

9. Ekonomian Eragina duten Erakunde Indartsuenak

Bankuak

Bankuak, pribatuak edo publikoak izan, haien funtzio nagusia maileguak eskaintzea eta horren truke interesak kobratzea da. Partikularren eta enpresen dirua gordetzen dute, eta burtsako eta diruzaintzako eragiketak egiten dituzte. Munduko herrialde guztiek banku zentral bat dute, herrialdeko moneta eta banku-sistema kontrolatzeaz arduratzen dena.

Burtsa

Burtsa akzioak erosten eta saltzen diren merkatua da. Akzioa enpresa baten dirua banatzen den partizipazioetako bakoitza da. Enpresek, beren kapitala handitzeko eta merkatu-kuota handitzeko asmoz hartzen dute parte burtsan. Enpresa baten akzioak dituen pertsona enpresaren zati baten jabe bihurtzen da.

10. Hiru Sistema Ekonomiko Nagusiak

Kapitalismoa: Merkatu-Ekonomia

Adam Smith eta David Ricardo pentsalariek sistema kapitalistaren oinarriak ezarri zituzten.

Kapitalismoaren oinarrizko ideiak:

1. Kapitalaren (diruaren) eta ekoizpen-baliabideen jabetza pribatua izan behar du.

2. Merkatuak ez du kontrol politikorik izan behar.

3. Helburu nagusiak ahalik eta irabazi gehien lortzea eta banakako interesa dira.

Sistema kapitalistari merkatu-ekonomia ere esaten zaio, merkatuan produktuen prezioak finkatzen direlako. Prezioak eskaintza-eskariaren legearen bidez finkatzen dira.

Lehia askea da. Teorian, berdin du bi enpresek edo gehiagok produktu bera eskaintzea, azkenean kontsumitzailea baita aukeratzen duena, enpresen arteko lehia sortuz.

Sistema Sozialista: Ekonomia Planifikatua

Karl Marx pentsalariak sistema sozialista sortu zuen. Marxek uste zuen kapitalismoa klase dirudunen (burgesen) kontrol-mekanismo bat zela, diru gutxien zuten langile-klaseak beti kontrolatzeko. Langile-klasearentzat berdintasun eta onura handiagoak lortzen saiatuko litzateke.

Sistema honen ideia nagusiak:

1. Estatuak du rol nagusia antolaketa politiko-ekonomikoan.

2. Kapitalaren zatirik handiena eta ekoizpen-ondasun gehienak estatuarenak dira.

3. Plan ekonomiko estrategikoak diseinatzen dira (bost urteko planak, adibidez).

4. Estatuak zehazten du zer, nola, zenbat eta noiz ekoizten den.

5. Estatuak produktuen prezioa eta zenbat esportatzen diren zehazten du.

6. Estatua aberastasuna birbanatzeaz arduratzen da.

Sistema planifikatuaren desabantaila batzuk:

• Estatuak garrantzi handiegia du.
• Enpresen artean lehiarik ez dago.
• Ekoizpena mugatua da.

Ekonomia Mistoa

Keynestar izeneko ekonomisten eskola sortu zen. Keynestarrek proposatu zuten estatuak merkatuan garrantzia izan behar zuela, eta bertan parte hartu behar zuela krisi-egoerarik ez izateko edo lehia erregulatzeko, ekitatiboa izan dadin.

Europan ekonomia-eredu hori dago. Estatalismoa (Estatuak botere handia du ekonomian) eta merkatu askea (eskaintza-eskariaren legeak prezioak erregulatzen uzten du) nahasten ditu.

Ekonomia misto deitzen zaio. Eredu horrek ongizate-estatua sortzea erraztu du, biztanle guztien oinarrizko beharrak betetzen direlarik: hezkuntza, osasuna, subsidioak, dirulaguntzak, etab.

11. Zer da Globalizazioa?

Globalizazioa munduko ekonomia merkataritzaren, kapitalaren eta informazio-sareen bidez interkonektatuta dagoen prozesua da. Sistema ekonomiko mistoek eta kapitalistek bultzatu dute globalizazioa.

12. Nola Banatzen Ditu Globalizazioak Munduko Herrialdeak Ekonomikoki?

Ekonomian, mundua erdigunean eta periferian banatu daiteke.

13. Zergatik Sortu Ditu Globalizazioak Desoreka Handiak?

Arrazoi hauengatik:

1. Enpresa handietan aberastasun handia kontzentratzea.

2. Lehia askeak desberdintasun ekonomikoak sortzen ditu, lehia hori desorekatua baita.

3. Kapitalarekin (diruarekin) espekulatzeko joera.

4. Industriaren eta produktuaren deslokalizazioa.

14. Zer dira Potentzia Emergenteak?

Potentzia emergenteak (edo herrialde emergenteak) jarduera ekonomiko handia garatzen hasi diren herrialdeak dira.