Eboluzioaren Teoriak: Fixismoaren Kritikak eta Antropogenesia

) Fixismoaren Kontzeptua

Izaki bizidunen aniztasunaren existentziari buruz emandako lehen azalpenak ez zuen filogenesia kontutan hartzen; esan nahi baita, espezie bakoitza aldaezina zela uste zen. Ikuspegi hau Aristotelesek hasi eta XIX. mendera arte mantendu zen.

Fosilen Arazoa

Lehen arazoa fosilak (animalia/landare ezezagunen aztarna bitxiak) izan ziren. Erantzuna Georges Cuvierrek (paleontologoak) eman zuen: “Espezie haietako izaki guztiak kataklismo edo hondamendi baten ondorioz desagertu ziren”. Cuvierrek ez zuen uste espezie horiek gaur egungo batzuen iturburu izan zitezkeenik, eta horrela, ikuspegi fixistak jarraitu zituen.

) Eboluzionismoaren Hastapenak

Filogenesia kontuan hartzen zuen lehen teoria orokorra Jean-Baptiste Lamarcken eskutik etorri zen.

Lamarcken Teoria

• Filosofia Zoologikoa argitaratu zuen.
• Izaki bizidunek materia inorganikotik berez sortu zirela proposatu zuen (landareena eta animaliena).
• I.B.en eraldaketak inguruarekiko interakzioaren ondorioz gertatzen zirela eta organoen erabilera intentsiboarekin sendotzen zirela argudiatu zuen.

) Eboluzionismoaren Garapena

Charles Darwin

Organo anatomiko ezberdinen azalpenak eman zituen (adibidez, txoriek hegoak hegan egiteko). Izaki bizidun bakoitzaren “diseinua” bizimoduaren araberakoa da, ingurunearekiko interakzioaren mende.

Hautapen Naturala

Inguruko zailtasunak gainditzeko gai direnak gehien egokitu eta beren geneak transmititu ondorengoei. Horren ondorioz, besteak desagertzen joan ziren, eta egokitzeko prozesuan espezie berriak sortu ahal izan ziren.

Alfred Russel Wallace

“Espezieen eboluzioa mailaz mailakoa beti” dela esan zuen, belaunaldiz belaunaldi beti aurrera eginez. Hala ere, Darwinek frogatu zuen batzuk aurrekoan berdinak zirela, aldaketarik jasan gabe. Biek ala biek transmititzeko mekanismoa argitzea falta zitzaien.

Gregor Mendel

Herentzia genetikoaren mekanismoak azaltzeko lehen urratsa egin zuen, ilarrekin 3 lege formulatuz. Horrek frogatu zuen izaki bizidunek ezaugarriak (fenotipoan) ageriak ez diren arren (genotipoan) transmiti ditzaketela.

Thomas H. Morgan eta Genetika Modernoa

Saiakuntzen bidez ezaugarrien transmisioa egiaztatu zuten. DNA molekularraren egitura aurkitzeak diziplina berri bat sortu zuen: Eboluzio Molekularra. Aldaketa hereditarioak “mutazio genetiko”aren arabera gertatzen direla argitu zen (mutazioa gene baten aldaketa da).

) Eboluzio Biologikoak Ba al Du Zentzurik? Zoria ala Teleonomia?

Pierre Teilhard de Chardin-ek eboluzio biologikoa prozesu kosmiko baten zati gisa ikusi zuen, izaki bizigabeetatik hasi eta gizakietara iritsiz. Hiru etapa nagusi bereizi zituen:

1. Geosferaren Estadioa: Unibertso bizigabeak eboluzionatu ziren bizia sortzeko baldintzak eratzeko.
2. Biosferaren Estadioa: Bizia sortu zen aniztasun osoz.
3. Noosferaren Estadioa (noos: adimena): Gizakiaren agerpena, eboluzioaren gailurra (telos).

Teilhard de Chardin-en arabera, eboluzio-prozesu guztiak, geosferatik hasita, gizakiaren agerpena dute xede. Hala ere, ikuspegi honek eboluzio prozesua teleonomia (xedea izatea) ondorioztatzen du.

) Kreazionismoa eta Eboluzionismoa

Kreazionismoa bi modu ezberdinetan ulertzen da:

1. Jainkoak unibertsoa sortu du, eta horren ondorioz sortu dira unibertsoa osatzen duten izakiak.
2. Gaur egun existitzen den guztia Jainkoak sortu du, eta ez dago eboluziorik. Bigarren ikuspegia ez da zientifiko-eboluzionista, fixistekin bat dator.

Kreazioaren Kontakizunak

Kreazioari buruzko bi kontakizun erlijioso nagusi daude: Jainkoak gizakia aldi berean sortu zuela (gizona eta emakumea), edo Adam buztinez eta Eva Adamen saihets-hezur batetik sortu zirela.

Zientzia vs. Erlijioa

Zientziak eta erlijioak munduari buruzko galdera ezberdinei erantzuten diete:

• Zientzia: Gertaera zehatzak azaltzen ditu. Ezin du argitu unibertsoak eta gizakiok dugun xedea.
• Erlijioa: Munduaren azken zentzuari buruzko galderak planteatzen ditu, fedean oinarriturik.

Eboluzioaren teoria defendatzen dutenek, jatorria ulertzeko azalpen hoberena dela argudiatzen dute.

) Antropogenesiaren Prozesuak

Antropogenesia arbasoetatik hasi eta gaur egungo giza espeziea eratzeko prozesu/etapen multzoa da (4,5-7 milioi urte iraun du).

Hainbat faktorek eragin dute, bi alderditan:

• Hominizazio Prozesua (HOMINI.-PRO.): Gizakien alderdi fisiko, biologiko eta gorputzari dagozkionak.
• Humanizazio Prozesua (HUMANI.-PRO.): Kulturarekin, gizartearekin, teknikarekin eta hizkuntzarekin lotura dutenak.

Bi prozesu hauek aldi berean gertatu eta elkarri eragin zioten.

) Hominizazioa: Gizakiaren Berarizko Faktore Fisiko eta Biologikoak

Espeziaren jatorriari buruzko hipotesiak dio gure arbasoek Afrikan gertatutako klima aldaketa pairatu zutela. Baso-eremua murriztu zenean, zuhaitzetan bizitzea zaildu zen, eta janaria eta babesa lurrean bilatu behar izan zuten, bi oinetan ibiltzeko joera bultzatuz.

Aldaketa Anatomiko eta Fisiologiko Nagusiak

• Bipedismoa (Bi oinetan ibili): Aldakako eta besaburuetako artikulazioetan eta bizkar-hezurraren forman lagundu zuen. Garunaren garapenean eta burezurraren osaeran eragin zuen.
• Eskuak Libre Geratu: Garapen teknikoa bultzatu zuen, eta horrek garuna gehiago garatzea ekarri zuen (tresnak egitea).
• Barailzura Libre Geratu: Ahoa, faringea eta laringea aldatu ziren, ahozko hizkuntza konplexuaren agerpena eta garapena ahalbidetuz. Elikaduran ere aldaketak ekarri zituen (elikagaiak prestatu aurretik).
• Heldu Gabe Jaiotzea (Gazteagotzea): Gizakiek babes eta zaintza gehiago behar dituzte jaioberrian, moldagarriagoak izanez.
• Ekumenikotasuna: Giza espeziea unibertsala bihurtu da (edozein tokitan bizi ahal da). Itxura fisiko ezberdinak (fenotipoak) izan arren, genetikoki ez dira desberdinak; giza espezie bakarra gara.
• Zerebralizazioa: Garunaren garapena, Homo generoaren eboluzioari lotua. Horri esker dugu hizkuntza eta arrazoimena. Hiru azpisistema zerebral bereizi daitezke:
  1. Narrastien Garuna: Primitiboena.
  2. Sistema Linbikoa (Paleokortex): Emozioen adierazpena eta soziabilitatearen oinarria.
  3. Garun-azala (Neokortex): Berriena, jarduera intelektualaren arduraduna.

) Humanizazioa: Kulturaren, Gizartearen, Teknikaren eta Hizkuntzaren Alorreko Faktoreak

Hizkuntza

Animalien komunikazioa sortzetikoa eta mugatua da, baina giza hizkuntza ikasia eta konbentzionala da. Ezaugarri nagusiak:

• Ahozkoa jatorrian.
• Artikulazio bikoitza (fonemak eta esanahia duten unitateak).
• Mezu mugagabeak sortzeko gaitasuna.

Kultura

Giza talde batek partekatzen dituen jakintza, sineste, portaera, ohitura, ideia, teknika eta tresna guztien multzoa da.

Kulturaren Ezaugarriak

1. Transmisio-abiadura izugarria: Aldaketa genetikoek milaka urte behar dituzten bitartean, aldaketa kulturalak belaunaldi batean gerta daitezke (Adibidez: Mesopotamiako kultura vs. gurea).
2. Gure biologiaren mugak gainditzeko baliabidea: Adibidez, gepardoaren abiadura autoekin gainditzen dugu, edo katamotzaren ikusmena teleskopioekin.
3. Ikasi egiten da (ez jaiotzetikoa): Belaunaldi berriek aurrerapenak gehitzen dituzte. Kulturen aniztasun handia dago, talde bakoitzak arazo berberei soluzio desberdinak emanez.

Kulturaren Funtzioa

Baldintzapen biologikoak gainditzea, edozein ingurunetan bizitzeko aukera ematea, eta gizakiek asmatu duten bizimodua mantentzea.

Darwinen Ikuspegia Gizakiaren Jatorriari Buruz

1871n Gizakiaren Jatorria liburuan adierazi zuen gizakiak beste izaki batzuen ondorengoak garela eta hautespen naturala gizakiaren jatorria azaltzeko balio duela.

Argudio nagusia gizakien eta tximino handien arteko antzekotasunak (hezurduran, fisiologian eta portaeran) dira, batez ere txinpantze, gorila eta orangutanekin.

Gizakien Eboluzioaren Kate-maila Nagusiak

“Kate-maila galduaren teoria” (tximino-gizakiaren bila) baztertu egin da, zeren:

1. Ez dago kate-maila bakar galdu bat; eboluzio-kateak maila asko ditu. Gizakiek eta tximinoek arbaso komunak izan zituzten, baina ez zen haiek lotzen zituen izaki bakar bat.
2. Adierazpen okerra sortu zuen: “Gizakia tximinoaren ondorengoa da” (Okerra da, tximinoak ere eboluzionatu dute).

Benetan gertatutakoa:

• Primatak: Gaur egungo tximinoak sortu dituen lerroa.
• Hominidoak: Gizakien lerroa.
• Banaketa: Orain dela 2,4 milioi urte gutxi gorabehera.

Esate zuzena: “Gizakien eta tximinoen arbaso komunak antropoideak ziren.”

Giza Eboluzioaren Kate-mailak (Kronologikoki)

Australopitekoak (“Hegoaldeko tximinoak”)

• Zaharrenak: Kenyan (Turkana aintzira). Aztarnak Hegoafrikan ere (Australopithecus africanus).
• Ospetsuena: Lucy (Australopithecus afarensis), Etiopian (Hadarren) aurkitua. Emakumea, burezur txikia, bi oinetan ibiltzen zen (3,2 milioi urte).
• Hipotesia: Gizakia Afrikan sortu eta handik hedatu zen.

Homo habilis (“Gizaki trebea”)

• Izenaren jatorria: Tresna xumeak aurkitu zituzten haien ondoan.
• Kokapena eta Denbora: Tanzanian, 1,9-1,6 milioi urte.
• Ezaugarriak: Hatz okertuak esku eta oinetan (zuhaitzetan bizi ziren oraindik). Garalera australopitekoen antzekoa. Garezurraren edukiera: 650 cm³ inguru (handiagoa).

Homo erectus

• Izenaren jatorria: Bi oinen gaineko jarrera finkatua.
• Denbora: 1,8 milioi urtetik 300.000 urtera.
• Aztarnak: Asian (“Pekingo gizakia” eta “Javako gizakia”), Afrikan eta Europan. Floresko gizakia (Indonesian, 2004) Homo erectusen ondorengoa izan daiteke, gizaki modernoekin batera bizi izan zena (90.000-13.000 urte).

Homo neanderthalensis (Neandertalgo gizakia)

• Kokapena eta Denbora: Europan eta Asiako eremu batzuetan, 230.000-18.000 urte. Gaur egun desagertuta.
• Ezaugarri Fisikoak: Burezur luze eta handia (1.550 cm³ inguru), kokotsik gabeko barailezurra, hezurdura zabal eta sendoa, garaiera txikia.
• Kultura: Musteriense kultura (egurrezko/hezurrezko mailuekin harrizko tresnak). Ehiztariak eta biltzaileak. Hildakoak lurperatzen zituzten (erlijio-sinesteak?) eta oinarrizko artelanak egin zituzten. Hizkuntza zuten ala ez eztabaidagai da.

Homo antecessor

• Aurkikuntza: 1994an, Atapuercan (Gran Dolina, Burgos).
• Denbora: Duela 800.000 urte inguru.
• Ezaugarriak: Gizaki altu eta indartsuak, gaur egungoa baino burezur txikiagoa.
• Garrantzia: Neandertalgo gizakiaren aurrekoak ziren.

Cro-Magnongo gizakia (Homo sapiens)

• Gaur egungo gizakia izendatzeko modu klasikoa.
• Fosil zaharrenak: 40.000 urte. Lotura Europako aztarnategiekin eta labar-pinturak dituzten kobazuloekin.
• Garrantzia: Goi Paleolitoa haiekin hasi zen.
• Alderaketa gaur egungoarekin: Ez dago desberdintasun fisikorik; aldeak kultura-arloan soilik daude.