Dicionario de Termos de Arte e Arquitectura Clásica en Galego

Terminoloxía Clásica e Escultórica

CANON

Norma que regula as relacións de proporcións ideais entre as partes dun edificio ou entre os membros do corpo humano.

CAPITEL CORINTIO

Capitel clásico que representa follas de acanto dispostas en dúas ou máis filas, as inferiores moi curvadas cara a fóra e as superiores enroscadas.

CAPITEL DÓRICO

Capitel clásico constituído por equino e ábaco.

CAPITEL XÓNICO

Capitel clásico formado por volutas ás que se superpón un ábaco.

CONTRAPOSTO

Palabra italiana que serve para expresar a oposición harmónica das distintas partes do corpo da figura humana.

CURVA PRAXITELIANA

Contrabalanceo acusado do contraposto ata adquirir trazo curvilíneo ou en S, que acentúa a sensación de dinamismo.

ENTABOAMENTO

Estrutura arquitectónica das ordes clásicas, encima dos soportes e constituído por arquitrabe, friso e cornixa.

ENTASE

Engrosamento do fuste dunha columna, na súa parte central, para corrixir as desviacións da perspectiva e conseguir que pareza recta en lugar de cóncava.

Arquitrabe

Parte inferior do entaboamento que apoia directamente sobre a columna.

Base

Parte inferior da columna sobre a que repousa o fuste. Adoita combinar molduras variadas: cuadrangulares, cóncavas e convexas, máis ou menos labradas.

Columna

Elemento sustentante destinado a recibir as cargas verticais dunha obra de arquitectura. Componse de tres partes: base, fuste e capitel.

Capitel

Parte superior da columna que se sobrepón ao fuste e que sostén directamente o arquitrabe ou un arco. Adoita estar decorado e ten formas diversas.

Cornixa

Na arquitectura clásica, parte que sobresae no alto do entaboamento despois do friso. En xeral, a parte superior e saínte que remata un edificio.

Escultura

Chámase á arte de modelar o barro, tallar en pedra, madeira ou outros materiais.

Escultura exenta

Escultura de vulto redondo. Aquela que non ten contacto con ningún muro ou parede.

Escultura de vulto redondo

Aquela que pode ser contemplada desde calquera punto de vista ao seu redor, pois non está adosada a nada e está traballada por todos os lados. Tamén denominada exenta. Pola contra, o relevo está realizado sobre unha superficie sobre a que resaltan en maior ou menor medida, o que dá lugar á diferenciación entre alto e baixo relevo.

Estilo

Conxunto de trazos orixinais e persistentes dun artista, dunha época, que permiten identificar as obras como feitas por el ou eles. Como por exemplo podemos falar do estilo de Velázquez, do estilo mozárabe, do estilo impresionista...

Fuste

Corpo cilíndrico da columna desde a base ata o capitel.

Friso

Faixa decorativa de desenvolvemento horizontal, situada entre o arquitrabe e a cornixa no entaboamento das ordes clásicas. Tamén se aplica a calquera faixa decorativa horizontal.

Modelado

Execución en barro ou cera, dun modelo escultórico que se ha realizar en material máis consistente. En pintura, todo o que lle dá aspecto de vulto redondo, é dicir, tridimensional. A pintura sérvese fundamentalmente da cor e a luz.

Piar

Soporte vertical exento de sección cadrada, rectangular ou poligonal.

Tímpano

Espazo delimitado polo lintel e as arquivoltas nas portadas románicas e góticas ou tamén o espazo triangular no interior dun frontón. Adoita recibir relevos.

Torso

Representación anatómica dunha figura que carece de cabeza e de extremidades. Como a maioría das esculturas clásicas sobreviviron mutiladas, os artistas do Renacemento tomaron o modelo como tal e así perviveu como exemplo de estudo anatómico.

METOPA

Espazo rectangular que media entre dous tríglifos no friso da orde dórica.

TÉCNICA DOS PAÑOS MOLLADOS

Técnica escultórica de modelado plástico, conseguido por medio dos panos de roupa, tratados coma se estivesen mollados, de xeito que se pegan ao corpo e acusan as súas formas.

APARELLO

Forma de dispor os elementos empregados na construción dun muro.

Tipos de Relevo e Elementos Construtivos

RELEVO

Escultura non exenta, é dicir, labrada só sobre unha das superficies dun bloque.

BAIXO RELEVO

Relevo que sobresae do fondo menos da metade do vulto.

PERPIAÑO

Pedra, xeralmente en forma de paralelepípedo e sección rectangular, que se emprega en construción.

APARELLO PERPIAÑO

O que utiliza pedras en forma de paralelepípedo e sección rectangular.

ÁBSIDA

Espazo xeralmente semicircular pero tamén poligonal ou rectangular, orientado cara ao leste, que remata a cabeceira dalgunhas igrexas e na que se sitúa o altar. Pode haber unha ou máis ábsidas pero sempre en número impar e a central de maior desenvolvemento.

ESCULTURA

É a arte de modelar, tallar ou esculpir en distintos materiais.

ESCULTURA DE VULTO REDONDO

Aquela que pode ser contemplada desde calquera punto de vista ao seu redor, pois non está adosada a nada e está traballada por todos os lados. Tamén denominada exenta. Pola contra, o relevo está realizado sobre unha superficie sobre a que resaltan en maior ou menor medida, o que dá lugar á diferenciación entre alto e baixo relevo.

APARELLO DE CACHOTERÍA

O construído con materiais non uniformes, normalmente de pedra sen labrar ou de tosca labra, e aparelhado de forma irregular. No caso de ser en seco, sen morteiro, adoita calzarse con cascallos ou ripios para o mellor asentamento dos cachotes.

H3: Estrutura e Partes do Arco

ARCO

Elemento sustentante de trazo curvo que salva o espazo baleiro entre dous muros ou dous soportes. Descarga os empuxes verticais do peso que soportan desviándoos aos apoios laterais. Partes:

• Doela: Cada unha das pezas en forma de cuña nas que se divide a estrutura do arco.
• Clave do arco: A doela central en forma de cuña que pecha o arco.
• Imposta: Fiada de pedra ou ladrillo, a miúdo sobresaínte, sobre a que se asentan un arco ou unha bóveda.
• Salmer: A primeira doela, inmediata ao arranque.
• Luz: É a distancia entre os seus apoios. Tamén se emprega o termo para a anchura de calquera vano.
• Frecha: É a altura do arco desde o seu arranque, ou liña de impostas, ata a clave.

ARCO DE FERRADURA

Aquel de curvatura superior á semicircunferencia. Pode ter maior ou menor frecha. Na arte califal presenta un peralte da metade do radio mentres na arte visigoda o peralte é dun terzo.

ARCO DE MEDIO PUNTO

Aquel de curvatura semicircular, de xeito que a frecha é igual á semiluz.

ARCO DE FAIXA

Chamado tamén perpiaño, cingue a bóveda de canón para reforzala e se dispón transversalmente ao eixo lonxitudinal da nave dividíndoa en tramos.

ARCO PERALTADO

De medio punto con dúas prolongacións rectas ou peraltes que o converten nun arco ultrasemicircular.

H3: Tipoloxías de Bóvedas e Cubertas

BÓVEDA DE ARESTA

Cuberta que se forma ao se cruzaren perpendicularmente dúas bóvedas de canón de igual frecha resultando dese cruce catro arestas angulares.

BÓVEDA DE CANÓN

Cuberta semicilíndrica, orixinada polo desprazamento dun arco de medio punto sobre soportes paralelos ao longo dun eixo lonxitudinal.

CAPITEL COMPOSTO

Capitel de creación romana por fusión de elementos xónicos e corintios, mesturando follas de acanto e volutas.

CIBORIO

Construción elevada sobre o cruceiro que habitualmente ten forma de torre de planta cadrada ou octogonal. Xeralmente remátase con chapitel.

CONTRAFORTE

Engadido exterior groso a modo de pilastra que serve para reforzar o muro e contrarrestar os empuxes das bóvedas.

CÚPULA

Cuberta semiesférica xerada pola rotación dun arco que cobre un espazo de planta circular, poligonal ou cadrada. Nestes dous últimos casos precisa apoiarse sobre pendentes ou trompas.

DOELA

Cada unha das pezas en forma de cuña nas que se divide a estrutura do arco.

H2: Arquitectura Gótica e Escultura Avanzada

Altorrelevo

Relevo que sobresae do seu fondo máis da metade do seu vulto.

Arcobotante

Arco exterior rampante que descarga sobre o muro ou sobre un contraforte exterior, os empuxes laterais das bóvedas. Serve tamén para conducir as augas de choiva ata as gárgolas a través da canle no seu extradorso. Característico da arquitectura gótica.

Intradorso

A parte interior e cóncava.

Extradorso

A parte exterior e convexa.

Arquivolta

Son as roscas ou molduras dispostas de xeito concéntrico en torno dun arco. O conxunto de arquivoltas crea unha portada abucinada. Son propias da arquitectura románica e gótica, presentando habitualmente decoración tanto figurada coma xeométrica.

Baldaquino

Estrutura a modo de dosel apoiado en catro piares ou columnas que se sitúa sobre o altar ou sobre unha tumba.

Bóveda de cruzaría

Cuberta abovedada que se forma polo cruce en aspa de arcos ou nervios estruturais sobre os que se apoia a cuberta propiamente dita ou plementería con función de recheo. A forma máis sinxela é a de catro nervios e función de recheo.

Contraforte

Engadido exterior groso a modo de pilastra que serve para reforzar o muro e contrarrestar os empuxes das bóvedas.

Contraposto

Palabra italiana que serve para expresar a oposición harmónica das distintas partes do corpo da figura humana, especialmente cando algunha delas se encontra en movemento ou en tensión e a súa simétrica en repouso.

Deambulatorio

Corredor que rodea a traseira do altar maior. Adoita ser prolongación das naves laterais nas igrexas de tres naves.

Entaboamento

Estrutura arquitectónica das ordes clásicas, encima dos soportes e constituído por arquitrabe, friso e cornixa.

Iconografía

Ciencia que dentro da Historia da Arte estuda a orixe, formación e desenvolvemento dos temas figurados e dos atributos cos que se poden identificar e dos que adoitan acompañarse.

Iconoloxía

Ciencia que dentro da Historia da Arte estuda o sentido que as formas, as imaxes... dunha obra, posúen en canto concirne ao alegórico ou simbólico dependente do momento e lugar no que foi creada.

Ménsula

Peza ornamental en beiral e voada que serve para soster algún elemento arquitectónico (balcóns, cubertas, arcos).

H2: Tipoloxías de Plantas e Espazos Litúrxicos

ARCO FORMEIRO

O disposto paralelamente ao eixo lonxitudinal da nave e que a separa da outra.

ESPAZO LÍMITE

Espazo delimitado por elementos arquitectónicos que inflúe nas formas do relevo ao limitar a súa expansión, de xeito que este adquire forma mural, modera os volumes e só suxire o movemento sen romper a continuidade de planos. O espazo concibido como límite é propio da arte grega arcaica ou da arte románica.

ESTATUA ECUESTRE

Escultura en vulto redondo que representa unha figura humana a cabalo. Ten un carácter de obra conmemorativa de personaxes relevantes.

NÁRTICE ou NÁRTEX

Espazo das basílicas paleocristiás situado na entrada principal e aberto ao patio porticado, reservado aos catecúmenos. Nas igrexas románicas identifícase co vestíbulo da portada principal.

PARTELUZ ou MAINEL

Elemento vertical, en forma de columna ou piar, que divide a anchura ou luz dun vano, fiestra ou porta.

PENDENTE ou PECHINA

Triángulo curvo que soporta unha cuberta semiesférica ou cúpula. Serve para pasar da planta cadrada á circular, polo que se precisan catro pendentes.

PERSPECTIVA XERÁRQUICA

Aquela na que se representan con maior tamaño as personaxes que pola súa importancia queren ser resaltados. Propia da Idade Media.

PLANTA

Representación da sección horizontal dun edificio (plano). Nela reflíctense os muros, os soportes, os vanos e as cubertas. Distínguense plantas lonxitudinais, nas que domina ese eixo, e plantas centralizadas.

PLAN CENTRAL

Aquela na que os muros exteriores equidistan aproximadamente dun punto central. Adopta as formas circulares, poligonais e de cruz grega.

PLANTA BASILICAL

Planta lonxitudinal de forma rectangular. Adoita estar dividida en naves separadas por columnas e rematadas nunha ou máis ábsidas.

PLANTA CRUZ GREGA

Planta centralizada en forma de cruz cos catro brazos iguais.

PLANTA CRUZ LATINA

Planta lonxitudinal en forma de cruz cun travesaño máis curto que o outro. O brazo menor denomínase transepto e o lugar no que ambos se cruzan é o cruceiro. Pode presentar unha ou varias naves.

PRESBITERIO

Espazo na cabeceira das igrexas que circunda o altar maior ou o antecede, normalmente separado da nave por uns banzos, e que se reserva aos sacerdotes.

TRIBUNA

Galería sobre a nave lateral e da súa mesma anchura que se abre á nave central dun templo e onde poden acomodarse os fieis. É característica das igrexas de peregrinación. Inspirado no matroneum das basílicas paleocristiás.

TRIFORIO

Pequeno pasadizo de circulación aberto en ventanais de carácter ornamental por riba das arcadas das naves. Propio da arquitectura gótica.

TRÍGLIFO

Elemento arquitectónico con forma de rectángulo saínte e surcado por tres acanaladuras verticais, que serve de decoración. Caracteriza o friso da orde dórica e alternase regularmente coas metopas.

XAMBA

Elemento vertical que sostén a parte superior que pecha un vano (arco ou lintel) sempre que non sexan columnas.