Determinismoa, Indeterminismoa eta Etika: Kontzeptu Filosofikoak

Determinismoa eta Askatasun Eza

Determinismoak dioenez, gure helburuak aldez aurretik determinatuta edo zehaztuta daude. Beraz, ez daukagu barne askatasunik. Gure helburu gorenak zein diren ez dugu benetan geuk erabakitzen; genetikak, gizarteak edo halako batzuek erabaki dute, nahiz eta ustez edo itxuraz geuk erabaki.

Determinismo motak

• Fisikalista: Laplacek dioenez, materiaren oraingo egoera eta legeak ezagutuko bagenitu, unibertso osoaren iragana eta etorkizuna ezagutu ahalko genuke. Unibertsoa makina edo ordulari handi bat bezalakoa da, hau da, bere gertakizun guztiak, baita gizakionak ere, gertaera molde edo lege natural aldaezin batzuen arabera gertatzen dira.
• Genetikoa: Dioenez, gizakiok eta animalia eta landare guztiak geneek irauteko eraiki dituzten tresnak gara. Geneek erabakitzen dituzte gure gorputzaren egitura, gure izaera psikologikoa eta gure jokaerak.
• Ekonomikoa: Ordezkari garrantzitsuena Karl Marx marxismoaren sortzailea da. Honek dioenez, gizarteko egitura ekonomikoa da gizartearen gertaera politikoak eta baliozkoak determinatzen dituena. Horrez gain, pertsona bakoitzaren jokaerak ere egitura ekonomikoengatik determinatuta daudela defendatzen du hainbatek.
• Teologikoa: Ordezkari garrantzitsuena Martin Lutero da. Luterok dioenez, egiten dugun guztia Jainkoak ala deabruak erabakitzen dute. Gizakiak ez du erabakitzen ezta Jainkoaren ala deabruaren alde egongo den.
• Etikoa (Estoizismoa): Patuak agintzen du mundua, dena dago aurrez determinatuta. Eta zoriontasuna eskuratzeko egin dezakegun onena gure patua onartzea da; gertatzen zaiguna onartzea eta aldatu nahi ez izatea, alegia.

Indeterminismoa eta Barne Askatasuna

Indeterminismoak dioenez, helburuak indeterminaturik (zehazturik gabe) daude, eta gure gogoak edo borondateak erabakitzen ditu. Beraz, badaukagu barne askatasunik.

Indeterminismo motak

• Fisikoa: Fisika kuantikoa atomoen osagaien mekanikari buruzko teoria bat da (Heisenberg).
• Etikoa (Kanten arabera): Kantek dioenez, barne askatasunik ez bagenu, ezinezkoa izango litzateke erantzukizunaz eta moralaz hitz egitea.

Lotutako Kontzeptuak

• Determinatzea: Guztiz eta osoki mugatzea.
• Baldintzatzea: Bere gain eragitea guztiz eta osoki mugatu gabe.
• Izanaren eremua: Gure iritzietatik eta borondatetik kanpo diren gauza guztien bilduma.
• Izan beharraren eremua: Gure ustez onak direlako izan beharko liratekeen gauza guztien bilduma.

Etika, Morala eta Arau-sistemak

Etika

Etika: Moralaren arauak edo balioak arrazoitzea.

Arau-sistemen Konparaketa

Erlijioa

• Emailea: Jainkoa
• Helburua: Gizaki guztiak
• Hartzaileak: Fededunak
• Forma: Zigorrak edo sariak
• Epailea: Jainkoa

Morala

• Emailea: Norbera
• Helburua: Norbera
• Epailea: Norbera

Zuzenbidea

• Emailea: Aginte politikoa
• Helburua: Elkarte politikoko kideak
• Hartzaileak: Kide zintzoak
• Epaileak: Funtzionarioak

Etika Teoriak

• Etika Autonomista: Gizakiaren arrazoimena da moralaren arauak bere buruari ezarri behar dizkiona.
• Etika Heteronomista: Moralaren aldetik ontzat jotzen dena ez da giza nahimenak bere buruari ematen dion zerbait, baizik eta kanpoko zerbaitetik datorkio.
• Eudemonismoa: (Definizioa falta da testu originalean).