Descartes: Razón, Método e a Busca da Certeza no Pensamento Moderno

A Unidade da Razón Cartesiana

Proponse non confiar na autoridade de ningún filósofo, senón na súa propia razón. Descartes, ao intentar resolver o seu propio problema, tamén está seguro de que a solución que atope non valerá só para el, senón que valerá para todos, pois a razón é igual en todos os homes. A sabedoría é única porque a razón é única. A única sabedoría humana á que todas as ciencias se reducen é chamada por Descartes “bona mens”, a facultade de xulgar ben e distinguir o verdadeiro do falso. Así, as distintas ciencias son manifestacións dun saber único, ou son ramas dunha soa ciencia. O proxecto cartesiano supón a unificación de todas as ciencias nunha soa.

Fundamentos da Unificación das Ciencias

Isto é posible xa que, segundo Descartes:

1. “Todas as ciencias non son senón a sabedoría humana, que permanece sempre unha e a mesma por máis que sexan diferentes os obxectos aos que se aplica”;
2. Existe un método universal, único para todas as ciencias;
3. Aínda que, por suposto, existan ciencias distintas, todas elas forman unha unidade orgánica.

En definitiva, se o proxecto cartesiano supón a unificación de todas as ciencias nunha nova ciencia única, este proxecto implica:

• a) a formulación dun método;
• b) a formulación dunhas normas de moral provisional;
• c) o desenvolvemento das distintas ciencias, comezando pola metafísica, seguindo pola física e concluíndo polas demais ciencias.

O feito de que a metafísica se inclúa entre as ciencias e que sexa a súa “raíz” determinará todos os seus desenvolvementos científicos: a súa física non será exclusivamente “científica”, no sentido moderno da palabra, senón que se baseará en presupostos metafísicos. Ese será o principal atractivo, pero tamén a gran debilidade da física cartesiana.

A Estrutura da Razón

A razón, a intelixencia, é única; interesa primeiramente coñecer cal é a súa estrutura. Dous son, a xuízo de Descartes, os modos de coñecemento: a intuición e a dedución.

Intuición e Dedución: Pilares do Coñecemento

• A intuición é unha especie de “luz natural”, de “instinto natural”, que ten por obxecto as naturezas simples: por medio dela captamos inmediatamente conceptos simples emanados da razón mesma, sen que quede posibilidade algunha de dúbida ou erro. Todo coñecemento intelectual desenvólvese a partir da intuición de naturezas simples.
• A dedución, en efecto, entre unhas intuicións e outras aparecen conexións que a intelixencia descobre e percorre por medio da dedución. Por máis que se prolongue en longas cadeas de razoamentos, non é, en último termo, senón unha intuición sucesiva das naturezas simples e da conexión entre elas.

Habemos de aplicala nun dobre proceso ou movemento: un proceso de análise ata chegar aos elementos máis simples, ás naturezas simples; e un proceso de síntese, de reconstrución dedutiva do complexo a partir do simple. Esta forma de proceder non é arbitraria: é o método que responde á dinámica interna dunha razón única.

A Estrutura do Método Cartesiano

O método debe permitir evitar o erro e aumentar os coñecementos, descubrindo novas verdades. Resúmense nestas catro regras:

1. Evidencia: Aceptar só o que é claro e distinto. Unha idea é clara en tanto que se presenta manifesta á intelixencia que a intúe. Unha idea é distinta cando está separada doutras ideas e, polo tanto, non contén nada que pertenza ás demais ideas. A través da intuición chegamos á evidencia.
2. Análise: Consiste en “dividir cada unha das dificultades a examinar en tantas partes como se poida, e en cantas se requira para resolvelas mellor”.
3. Síntese: “conducir ordenadamente os meus pensamentos, comezando por obxectos máis simples e máis fáciles de coñecer, para subir pouco a pouco, como por graos, ata o coñecemento dos máis compostos; e supoñendo unha orde aínda entre aqueles que non se preceden naturalmente uns a outros [...]”. Esa orde inversa é para Descartes a da dedución.
4. Enumeración: Facer en todo uns recontos tan integrais e unhas revisións tan xerais que poidamos estar seguros de non omitir nada.

Consideracións sobre a Simplicidade do Método

A aparente simplicidade do método non debe levar a engano, xa que encerra numerosas cuestións que convén examinar máis amodo:

1. Inspírase no método de “resolución e composición”. Pero Descartes non fai referencia á experimentación, prefire a análise conceptual e a dedución puramente racional, co que é máis semellante ao método dedutivo de Euclides: unha longa cadea de deducións a partir duns principios simples e evidentes.
2. Primeira regra (Evidencia): O método presupón unha confianza absoluta na razón: esta é, de por si, infalible. Sen embargo, pode ser desviada polos prexuízos, a precipitación, as paixóns, etc. Pero a evidencia só a temos na intuición. E as características dunha idea evidente son: a claridade e a distinción. Ao formular esta primeira regra, Descartes introduce un novo concepto de verdade: xa non consiste na adecuación ou correspondencia do pensamento coa realidade —como na escolástica—, senón que é unha propiedade das ideas mesmas.
3. Segunda e terceira regras (Análise e Síntese): Indican como temos que proceder para acadar a verdade, e que facer cando xa se estea en posesión das ideas claras e distintas. Trátase dun procedemento de análise-síntese: temos que librar o problema de toda consideración superflua e dividilo en problemas máis simples que se poidan estudar separadamente. O problema ten que ser desmiuzado ata atopar os seus elementos máis simples —as naturezas simples— que son coñecidos ou intuídos mediante ideas claras e distintas. Unha vez en posesión das “naturezas simples”, procédese á inversa, recompoñendo a cuestión nun proceso ordenado de dedución que encadea unhas ideas con outras.
4. Cuarta regra (Enumeración): Esíxese que se fagan frecuentes enumeracións, que comproban a análise, e revisións, que comproban a síntese, de tal modo que se poida abarcar todo o conxunto dun só golpe de vista e se poida posuír unha total evidencia intuitiva do mesmo.

O método consta de dous momentos:

1. Reducir paso a paso o escuro ao simple: é un método de descubrimento.
2. Partir do simple ordenadamente sen admitir nada que non se siga do precedente: é o método de demostración.

Estes dous momentos correspóndense con dúas operacións da mente: intuición e dedución. Temos que probalo nos demais saberes e para iso intentaremos aplicalo á metafísica, que é “a raíz e a árbore da ciencia”, para así reconstruír a árbore enteira do saber. Para facelo segundo o método debemos atopar unha verdade absolutamente evidente e construír un sistema explicativo da realidade.

A Dúbida Metódica Cartesiana

O punto de partida do método é a dúbida metódica. A dúbida é a aplicación ao problema do coñecemento do método da análise, que describimos nas regras do método. Despois de ter en conta as regras do método e despois dun exame crítico de todas as verdades, Descartes quere chegar a distinguir o verdadeiro do falso e así atopar un fundamento sólido da certeza. Trátase de chegar a unha verdade absolutamente evidente, da que non se poida dubidar, e que fundamente o noso sistema. Así, dubidaremos de todo aquilo que ofreza a máis mínima posibilidade de dúbida, por esaxerado que resulte, e suporemos provisionalmente que é falso. Se existe algún coñecemento capaz de superar a dúbida máis radical, será por iso mesmo o máis seguro posible. Estariamos ante a “parte destrutiva”.

Características da Dúbida Cartesiana

• Universal: sométense á dúbida todas as certezas existentes, toda clase de coñecementos, todo o que teña unha posibilidade mínima de ser falso.
• Metódica: non se trata dunha posición escéptica, senón dun instrumento para alcanzar a verdade, a certeza.
• Teorética: cuestiona os coñecementos e ten a pretensión de repensar a teoría filosófica desde os seus fundamentos.
• Voluntaria: poñer a dúbida en práctica depende da nosa vontade de dubidar.
• Esaxerada: convídanos a dubidar non só do que é claramente falso, senón tamén de todo aquilo que poida suscitar en nós calquera sospeita de dúbida.

Criterios que Xustifican a Dúbida Metódica

O noso autor sinala catro criterios que xustifican a súa dúbida metódica:

1. Engano dos sentidos: Notamos que os sentidos nos enganan. Dado que nos enganan ás veces, non son fiables e ata poderiamos sospeitar que nos poden enganar continuamente. Polo tanto, non nos serven para un coñecemento certo. A posibilidade de dubidar do testemuño dos sentidos non queda totalmente eliminada.
2. Imposibilidade de distinguir vixilia e soño: Unha segunda razón —máis radical— para dubidar: a imposibilidade de distinguir a vixilia do soño. Ás veces os soños amósannos mundos de obxectos con extremada viveza, e ao espertar descubrimos que tales universos non teñen existencia real. Como distinguir o estado de soño do de vixilia e como alcanzar certeza absoluta de que o mundo que percibimos é real?
3. Hipótese do xenio maligno ou Deus enganador: Engádese o terceiro e máis radical motivo de dúbida: tal vez exista algún espírito maligno, “de extremado poder e intelixencia, que pon todo o seu empeño en inducirme a erro”. Noutros momentos esta idea reflíctese a través da hipótese do Deus enganador.

A Primeira Verdade e o Criterio de Certeza

A dúbida levada ata este extremo parece abocar irremisiblemente ao escepticismo. Isto pensou Descartes durante algún tempo ata que, por fin, atopou unha verdade absoluta, por moi radical que esta sexa: a existencia do propio suxeito que pensa e dubida. Se penso que o mundo existe, tal vez me equivoque no que respecta á existencia do mundo, pero non cabe erro en canto a que eu o penso; igualmente, podo dubidar de todo menos de que eu dubido. A miña existencia, pois, como suxeito que pensa, está exenta de todo erro e de toda dúbida posible. Descartes exprésao coa súa célebre frase: “Penso, logo existo”.

O Cogito como Prototipo da Certeza

A miña existencia como suxeito pensante non é só a primeira verdade e a primeira certeza: é tamén o prototipo de toda verdade e de toda certeza. Por que a existencia do suxeito pensante é absolutamente indubidable? Porque se percibe con toda claridade e distinción. De aquí deduce Descartes o seu criterio de certeza: todo canto perciba con igual claridade e distinción será verdadeiro e, polo tanto, poderá afirmarse con inquebrantable certeza.

As Ideas: Obxecto do Pensamento Cartesiano

Temos xa unha verdade absolutamente certa: a existencia do eu como suxeito pensante.

O Problema da Realidade Extramental

1. O problema é enorme, sen dúbida, xa que a Descartes non lle queda máis remedio que deducir a existencia da realidade a partir da existencia do pensamento. Esíxese o ideal dedutivo: da primeira verdade, “eu penso”, hanse de extraer todos os nosos coñecementos, incluído o coñecemento de que existen realidades extramentais. O inventario amósanos que contamos con dous elementos: o pensamento como actividade e as ideas que pensa. No exemplo citado, “eu penso que o mundo existe”, esta fórmula ponnos de manifesto a presenza de tres factores: o eu que pensa, que ten unha existencia indubidable; o mundo como realidade exterior ao pensamento, que ten unha existencia dubidosa e problemática; e as ideas de mundo e de existencia que indubidablemente posúo.

A Noción de Idea en Descartes

2. É importante sinalar que a noción de idea cambia con respecto á filosofía anterior:

• a) Para a filosofía anterior, o pensamento non recae sobre as ideas, senón directamente sobre as cousas: se eu penso que o mundo existe, estou pensando no mundo, e non na miña idea de mundo.
• b) O pensamento non recae directamente sobre as cousas, senón sobre as ideas: no exemplo utilizado, eu non penso no mundo, senón na idea de mundo.

A Idea: Realidade Obxectiva e Acto Mental

As ideas en canto que son actos mentais (“modos de pensamento”, en expresión de Descartes) e as ideas en canto que posúen un contido obxectivo. Como actos mentais, todas as ideas teñen a mesma realidade; no que respecta ao seu contido, a súa realidade é diversa.

Clases de Ideas Cartesianas

1. Ideas adventicias: as que parecen provir da nosa experiencia externa (as ideas de home, de árbore, das cores, etc.). Escribimos “parecen provir”, e non “proveñen”, porque aínda non nos consta a existencia dunha realidade exterior.
2. Ideas facticias: as que constrúe a mente a partir doutras ideas (a idea dun cabalo con ás, etc.). É claro que ningunha destas ideas nos pode servir como punto de partida para a demostración da existencia da realidade extramental: as adventicias, porque parecen provir do exterior e, polo tanto, a súa validez depende da problemática existencia da realidade extramental; as facticias, porque ao ser construídas polo pensamento, a súa validez é cuestionable.
3. Ideas innatas: Existen algunhas ideas que non son nin adventicias nin facticias. A única contestación posible é que o pensamento as posúe en si mesmo; é dicir, que son innatas, por exemplo, a de pensamento e a de existencia, que non son construídas por min nin proceden de ningunha experiencia externa, senón que as atopo na percepción mesma do “penso, logo existo”.

A Existencia do Mundo en Descartes

A existencia do mundo é demostrada por Descartes a partir da existencia de Deus. Deste xeito, elimina a hipótese do xenio maligno, xustifica a dedución e garante as matemáticas, ao tempo que garante a existencia do mundo físico. Deus aparece así como garantía de que ás miñas ideas lles corresponde un mundo, unha realidade extramental. Convén, sen embargo, sinalar que Deus garante que a todas as ideas lles corresponda unha realidade extramental. Descartes nega que existan as calidades secundarias, a pesar de que temos as ideas das cores, dos sons, etc. Deus só garante a existencia dun mundo constituído exclusivamente pola extensión e o movemento (calidades primarias). A partir das ideas de extensión e de movemento pódese deducir a física, as leis xerais do movemento, dedución que o propio Descartes intentou realizar ao desenvolver o seu sistema.

A Existencia de Deus na Filosofía Cartesiana

A existencia de Deus é demostrada a partir da idea de Deus. Entre os argumentos utilizados por Descartes, merece destacarse o argumento ontolóxico, xa utilizado na Idade Media por Santo Anselmo. Descartes presenta tres probas da existencia da substancia Deus:

1. A idea de perfecto e infinito: Parte da idea de perfección e infinitude que o suxeito pode ter, a pesar de non ser o suxeito nin perfecto nin infinito. A finitude que recoñezo en min é o contrario da infinitude que coñezo en Deus. El é a causa necesaria da idea del que hai en min. O seu atributo é a infinitude.
2. A continxencia do eu: Este argumento constitúe unha explicación da primeira proba, pero introduce o principio de causalidade e, ademais, mestura as ideas de continxencia e de conservación dos seres creados. Aquí Descartes chega a Deus como causa do seu ser imperfecto e finito. Afirma que, así como eu non son infinito e non teño a totalidade das perfeccións, o ser que ten todas as perfeccións é por este feito causa de si mesmo e, polo tanto, existe necesariamente.
3. O argumento ontolóxico: É a proba máis coñecida de Descartes. Ten certas semellanzas coa de Santo Anselmo, aínda que varía. O esquema da demostración é o seguinte: a existencia é unha perfección, Deus ten todas as perfeccións, logo Deus ten a existencia. Ao igual que a existencia do eu foi, no cogito, establecida por unha intuición intelectual, tamén a existencia de Deus queda establecida no argumento ontolóxico por medio dunha dedución.