Descartes: Razón, Método e a Busca da Certeza na Filosofía Moderna

Na ciencia e na filosofía moderna, as preocupacións metodolóxicas pasaron a ocupar un primeiro plano. Para Descartes, a falta dun método adecuado era a razón das dificultades, polo que consideraba que o establecemento dun método válido e eficaz debía preceder a calquera outra investigación.

Desde Aristóteles, pensábase que había diversidade de obxectos de estudo. Para Descartes, polo contrario, todas as ciencias forman un único saber, en canto expresión dunha mesma razón humana. Posto que a razón é única, o método que se segue na procura do saber tamén debe selo. É a razón a que, seguindo un método rigoroso, nos ten que conducir á verdade.

O Método Cartesiano: Inspiración Matemática

O método das matemáticas foi o que mellor lle pareceu a Descartes, xa que as matemáticas parten de verdades simples e deducen delas outras verdades máis complexas. Descartes considera que o método que debe dirixir a razón consistirá en partir de verdades evidentes e non admitir como verdadeiras aquelas que non se deriven das primeiras.

As operacións mentais que exercitan este método son a intuición (captación inmediata da verdade) e a dedución (chegada a partir destas verdades a outras máis complexas).

As Catro Regras do Método

Os pasos que ten que seguir a razón para exercitar con rigor este método están definidos en catro regras:

1. Evidencia: Consiste en non aceptar ningunha cousa como verdadeira que non se coñeza evidentemente como tal. Hai que aceptar só aquilo que sexa claro e distinto, evitando coidadosamente a precipitación (aceptar como verdadeiro o que non é evidente) e a prevención (negarse a aceptar unha idea a pesar de ser clara e distinta).
2. Análise: División do que investigamos para captalo como evidencia.
3. Síntese: Dedución doutras verdades máis complexas a partir das simples.
4. Revisión: Revisar o proceso para evitar posibles erros.

A Dúbida Metódica e a Primeira Certeza

Ata o momento, Descartes pensa que a razón foi utilizada deste modo nas matemáticas. Está convencido de que con este método será posible elevar paso a paso o coñecemento ao máis alto grao, e non hai verdade, por oculta que nos pareza, que non poida acadarse con el.

A aplicación da primeira das regras do seu método esixe atopar unha verdade evidente, para o cal Descartes se propón eliminar todos aqueles coñecementos e ideas que non están dotados dunha certeza absoluta; eliminar todo aquilo do que sexa posible dubidar. É o que se coñece como dúbida metódica:

• Dúbida da información que nos transmiten os sentidos.
• Dúbida da existencia e da realidade material.
• Dúbida da veracidade da razón, engadindo un terceiro motivo de dúbida: a hipótese dun xenio maligno que poña todo o seu empeño en enganarnos no que percibimos como máis evidente.

Pero Descartes atopa unha verdade que escapa a esta hipótese do xenio maligno: pode dubidar de todo menos de que el dubida. Exprésao coa frase "Penso, logo existo" (Cogito, ergo sum). Esta é a primeira verdade indubitable.

A Existencia de Deus e a Certeza do Coñecemento

Descartes afirma que só existe un Deus perfecto e bo, e podemos afirmar que o que percibimos de forma moi clara e distinta é certo. Descartes ofrece distintas demostracións da existencia de Deus:

• Un dos argumentos que ofrece é unha versión do argumento ontolóxico ideado por San Anselmo na Idade Media. Nese argumento dinos que a Deus, o ser sumamente perfecto, non lle pode faltar a existencia, pois faltaríalle unha perfección.
• Emprega catro argumentos baseados na causalidade aplicados á idea de Deus.
• Establece a existencia de Deus a partir da idea de infinito que está nel.

A existencia de Deus é unha peza base no sistema cartesiano: na súa veracidade apóiase a certeza do noso coñecemento, pois "é perfecto e o engano procede sempre dalgún defecto". Así pois, Descartes necesita a Deus para saír do pensamento ao mundo e demostrar a existencia doutras verdades ademais do suxeito pensante.

O seu pensamento foi acusado de entrar nun círculo vicioso: necesita demostrar a existencia de Deus para asegurar a validez da regra da evidencia, pero sen presupoñer a validez desa regra non se pode demostrar nada. Todas as súas demostracións da existencia de Deus dan por suposta a validez das súas demostracións e, polo tanto, a veracidade da propia razón.

O Concepto de Substancia e o Dualismo Cartesiano

O concepto de substancia é fundamental en Descartes. Defíneo como aquilo que existe de tal modo que non necesita doutra cousa para existir. Descartes di que esta definición só se pode aplicar a Deus, xa que os outros seres son creados por el.

Con todo, considera que o concepto de substancia pode ser aplicado á alma e ao corpo, porque non se necesitan mutuamente para existir. Polo tanto, para el a alma e o corpo son substancias distintas, ás que define como "res cogitans" (cousa pensante) e "res extensa" (cousa extensa). Deste xeito, adopta un dualismo ontolóxico semellante ao platónico: a alma ten unha natureza substancial diferente e separada do corpo.

A afirmación da realidade material por parte de Descartes descansa na existencia de Deus: o suxeito recibe impresións e del non dependen as impresións que recibe, de maneira que está inclinado a crer que van a el desde corpos distintos do seu. Se iso non fose así, enganaríase, e posto que Deus existe, non pode permitir que se engane de algo tan evidente. Polo tanto, xustifica a existencia da realidade material pola súa evidencia, definíndoa con extensión ("res extensa"), entendida como un proceso mecánico, eliminando as causas finais aristotélicas.

Para Descartes, o mecanismo defínese nos seguintes termos: Deus crea a materia inerte e dotada dunha determinada cantidade de movemento. Esta materia distribúese nunha infinidade de partículas que se moven nun espazo cheo, aparecendo un movemento constituído pola extensión e o movemento (como dicían os atomistas). Descartes deduce a inmutabilidade divina.

O corpo humano, como o resto dos corpos, é un proceso mecánico, do que a alma non pode formar parte, pois non tería liberdade. Para resolver este problema, Descartes considera que, mentres a alma está no corpo, ambos se relacionan mediante un órgano cerebral, a glándula pineal, que conecta desexos.

Críticas e Desenvolvementos Posteriores

Leibniz

Leibniz fala da existencia dunha harmonía preestablecida no universo por Deus, segundo a cal a alma e o corpo son como dous reloxos perfectamente sincronizados.

Spinoza

Spinoza substitúe o dualismo de Descartes polo monismo ("Deus sive Natura"). Para el, Deus e a Natureza son atributos do mesmo ser, ofrecendo unha visión panteísta do mundo.