Cultura e pensamento: patriarcado, xénero e modernidade explicados

Cultura e pensamento

A cultura, segundo as concepcións antropolóxicas, refírese ás técnicas produtivas, ás formas de organización social, ás ciencias relixiosas, aos códigos morais, aos costumes e ás festas. Segundo Edward B. Tylor, a cultura é todo complexo que inclúe coñecementos, crenzas, arte, leis, costumes... todos adquiridos a través da sociedade.

Natureza e cultura

Desde os inicios da nosa cultura existiu unha contraposición entre natureza (physis), que é a forma innata na que crecen animais e plantas; e a cultura (nomos), que fai referencia ás opinións ou crenzas colectivas, aos costumes sociais mantidos por unha sociedade, transmitidos de xeración en xeración, e á lei.

Patriarcado e androcentrismo

Temos unha cultura patriarcal, entendendo o patriarcado como a manifestación e institucionalización do dominio masculino sobre as mulleres e os nenos dunha familia, e ampliando ese dominio á sociedade en xeral. É dicir, temos unha visión do mundo na que o centro é o home, e polo tanto unha sociedade marcada polo androcentrismo, na que se considera o varón como canon ou prototipo da cultura.

Teorías sobre a implantación das sociedades patriarcais

Existen diversas teorías que intentan explicar as razóns da implantación das sociedades patriarcais. Algunhas destas son:

• Teoría marxista: segundo Marx e Engels, a aparición do patriarcado está relacionada coa propiedade privada; consideran que a muller pasou a ser vista como propiedade privada do home.
• Teorías de carácter biolóxico: explican as diferenzas en función do sexo, baseándose en distincións biolóxicas entre homes e mulleres.
• Teorías de carácter simbólico: destacan o papel dos símbolos e das representacións culturais. Aquí salientan autores como Claude Lévi‑Strauss, descubridor do tabú do incesto, que consiste na prohibición de manter relacións sexuais entre individuos de parentesco próximo.

Distinción entre sexo e xénero

En canto ao termo xénero, este refírese aos roles asociados á masculinidade e á feminidade nas diversas culturas e épocas. O termo foi acuñado por autoras do movemento feminista e da antropoloxía crítica, entre elas Gayle Rubin.

A distinción entre sexo e xénero comeza a terse en conta grazas a diversas autoras e autores relevantes:

• Simone de Beauvoir: afirma que a cultura nos condiciona a ser o segundo sexo, non a natureza.
• François Poullain de La Barre: postulou que, se se prescindise dos prexuízos, teriamos que concluír que o xénero non ten sexos; polo tanto, homes e mulleres son iguais, e a cultura é a que configura a feminidade e a masculinidade.

Sexismo na educación

Dentro da educación tamén existe sexismo, presente en elementos como:

• Textos escolares (analizando a lingua, as imaxes, as temáticas e o enfoque).
• Materiais didácticos e curriculares (nalgúns destes elementos non se nomean as mulleres).
• Relacións alumno/profesor en función do sexo e xestión predominante por parte dos varóns.

Cultura e pensamento

A cultura está relacionada co pensamento, xa que esta expón o conxunto de ideas propias dunha persoa ou dunha sociedade; neste caso, unha sociedade androcéntrica. A pesar diso, xurdiu unha defensa polos dereitos e a igualdade das mulleres, destacando a lei de igualdade xurdida en 2007.

Modernidade

No s. XVII e XVIII xorde a modernidade, movemento político e filosófico que marcou os últimos tres séculos da historia occidental. Nesta etapa caracterízase, entre outras cousas, pola transformación dunha sociedade agraria a unha industrial, o recoñecemento do mérito e do esforzo persoal —só inicialmente aplicado ao colectivo masculino—, a substitución do relato relixioso polo científico e o desenvolvemento das capacidades cognitivas (por exemplo, a idea da res cogitans).

Características centrais da modernidade

Entre os conceptos centrais da modernidade destacan: o individualismo, o progreso, o liberalismo e valores como a racionalidade, a liberdade, a igualdade, a autonomía, o universalismo, a secularización e a democracia.

O suxeito e a primacía da razón

A modernidade introduce o concepto de suxeito e a primacía da razón. Nesta época illase ao individuo para convertelo nun suxeito puro, autónomo e libre, que pode perfeccionarse por medio da educación para acadar un progreso moral. Kant criticou certos modelos de educación da época porque non favorecían a formación dun ser verdadeiramente libre e autónomo; segundo el, eses modelos limitaban ao individuo a coñecer unha serie de regras, impedíndolle desenvolver un pensamento propio e non guiado.

Como xa se mencionou, na modernidade houbo unha confianza no progreso; dito progreso convocaba a un perfeccionamento dos individuos e das colectividades e a un benestar cada vez máis xeneralizado. Implántase unha nova concepción do Estado e do paradigma do humano: o ciudadano como ser autónomo e libre que se pode perfeccionar por medio da educación. A educación pasa a ser o medio necesario para converternos en seres autónomos, libres e iguais. No s. XIX pode dicirse que a educación quedou reducida a unha educación instrumental; todo o demais pasou a ser secundario.

As luces e as sombras da modernidade

As luces da modernidade están baseadas en principios como a racionalidade, a liberdade, a igualdade, a autonomía, o progreso, o universalismo, a secularización e a democracia. Pero a modernidade tamén ten unha cara oculta: xorde un cuestionamento do universalismo e da igualdade, dado que unha parte importante da humanidade quedaba fóra das "luces" da razón.

Ilustración e presenza das mulleres

O s. XVIII é un periodo significativo pola maior visibilización das mulleres como colectivo e por un cambio de mentalidade en Europa: os individuos empezan a ser considerados como cidadáns iguais ante a lei. Hai unha serie de autoras e autores relevantes da Ilustración, entre os que destacan (a chamada "Ilustración esquecida"):

• François Poullain de La Barre (claridade e igualdade).
• Condorcet (igualdade).
• Olympe de Gouges (precursora dos dereitos da muller).
• Madame Roland.
• Mary Wollstonecraft (reivindicou os dereitos das mulleres).
• Claire Lacombe (formou a sociedade de republicanas e revolucionarias e foi líder nos arrabais de París).
• Josefa Amor y Borbón (defendeu o dereito á educación das mulleres).

Sombras: filósofos da sospeita

Nas sombras da modernidade, algúns pensadores cuestionaron o principio da igualdade e a promesa do progreso. Hai un grupo de autores que quedaron, en certa medida, «ocultos» ou á contra da ortodoxia moderna e que foron chamados os filósofos da sospeita, entre eles Sigmund Freud, Friedrich Nietzsche e Karl Marx. Todos eles puxeron en dúbida o credo da modernidade, criticando o concepto de verdade e a noción de racionalidade; como resultado, os mitos da modernidade (suxeito, razón, progreso, ...) sufriron unha profunda crise.

Crítica no século XX

No s. XX xurdiu unha crítica sostida á sociedade moderna, na que destacan dous autores vinculados á Escola de Frankfurt:

• Max Horkheimer: fai unha crítica da razón instrumental e contrapón a racionalidade crítica á mera racionalización; defende que a racionalidade crítica debe ser histórica, dialéctica, racional e negativa.
• Theodor W. Adorno: postula que a teoría crítica debe actuar desde un uso crítico da razón e rexeita aquilo que sexa irreconciliable coa razón.

Actualidade: Escola de Frankfurt e Habermas

Na actualidade, a tradición e o referente da Escola de Frankfurt continúan sendo relevantes, pero tamén destaca Jürgen Habermas. A diferenza dalgúns autores anteriores, Habermas defende a teoría da acción comunicativa, a acción colectiva, o diálogo e a expresión das persoas como elementos centrais para a democracia e a interacción social.