A Cultura Humana: O Camiño Evolutivo e a súa Esencia Social

O Auxe Cultural da Humanidade

A loita pola supervivencia marcou o camiño evolutivo dos seres humanos. Os nosos antepasados desenvolveron, devagar, unha tecnoloxía que lles permitiu dominar o medio no que habitaban. Durante o Paleolítico, os instrumentos tecnolóxicos desenvolvidos polos nosos antepasados foron a resposta ás necesidades de supervivencia específicas. O ser humano do Paleolítico experimentou con diversos materiais da súa contorna para producir ferramentas eficaces. A pedra tivo un papel protagonista nesta etapa.

Ao mesmo tempo que aprendían por experiencia cales eran as pedras máis adecuadas para o seu tallado, tiñan que atopar a forma de transmitir os seus coñecementos sobre como atopalas, traballalas e utilizalas. Foi o Homo erectus o que comezou a fabricar machadas de man de pedra e a construír as primeiras vivendas e obxectos de madeira. O seu maior avance cultural foi aprender a usar o lume para se protexer e cociñar. O Homo sapiens dominou a técnica de prender o lume.

O uso de ritos funerarios de enterramento denota a existencia de regras sociais e crenzas acerca do mundo sobrenatural. Todas estas innovacións materiais fixeron xurdir categorías sociais en función das especialidades dos individuos nas distintas técnicas e a súa importancia. Desde hai uns 50 mil anos, os seres humanos deixaron testemuña do uso das pinturas cunha finalidade simbólica. Para os arqueólogos, o sentido destas figuras tería relación con rituais relixiosos ou máxicos, probablemente coa intención de ter éxito na caza. Tamén as figuras femininas semellan ter tido unha función máxica de protección da fertilidade.

A vida en poboados estables, propiciada pola domesticación de animais e a agricultura, supuxo cambios culturais importantes. Desenvolvéronse formas de organización social diferentes: os que optaron por reunir animais necesitaban viaxar en busca de pastos, mentres que os pobos agrícolas se estableceron en poboacións sedentarias. En xeral, as culturas agrícolas desenvolveron formas de organización social e xerarquías máis complexas, mentres que as tribos de pastores mantiveron organizacións tribais máis simples. Tamén as súas relixións eran diferentes.

Os pobos agrícolas eran máis dependentes dos fenómenos meteorolóxicos, e as supersticións fixeron xurdir ritos para manter propicios os deuses encargados destes, xunto cunha clase social específica ligada a estes ritos: os sacerdotes. En xeral, os pobos nómades desenvolveron a idea dun deus protector ao que invocar antes dun enfrontamento con outras tribos nos seus desprazamentos.

Que é a Cultura? Unha Definición Abrangente

As posibilidades de adaptación a diferentes ecosistemas foron posibles porque o Homo sapiens é fundamentalmente un animal inadaptado e con poucas limitacións para adecuar a súa conduta a novos requirimentos da natureza. O seu nacemento inmaturo leva consigo a necesidade de protección do grupo, pero tamén a capacidade de aprender os costumes que o farán un membro aceptable deste. Sociedade, inmadureza, aprendizaxe e comunicación son fenómenos que se implican uns aos outros.

Os antropólogos chaman cultura ao conxunto de patróns de comportamento aprendidos socialmente polos individuos dun grupo. Todos os seres humanos teñen unha guía de comportamento, unha cultura persoal formada en parte polos patróns de comportamento que comparte co seu grupo social e polo seu temperamento e personalidade.

A cultura é o conxunto de patróns compartidos por todos os membros dunha sociedade. Estes patróns son aprendidos por medio da relación con outros membros do grupo. As ferramentas culturais permiten que o ser humano poida interpretar a súa experiencia, xerando comportamentos que aumentan a súa capacidade de sobrevivir.

Compoñentes Esenciais da Cultura

Para comprender unha cultura é básico coñecer:

• Os seus Coñecementos

  A idea que esa cultura ten do mundo, a posición do ser humano nel, os elementos que dan sentido ás crenzas, saberes e valores dunha comunidade, os coñecementos que permiten a manipulación e aproveitamento da contorna, o seu coñecemento da contorna física. A este aspecto da cultura denomínase tamén cultura tradicional ou visión do mundo.

• O seu Comportamento

  A rede de interaccións sociais coas súas regras explícitas e implícitas, o seu comportamento relixioso e moral, as regras que guían e gobernan a distribución de alimentos e o acceso á vida sexual, as institucións sociais que rexen a vida de grupo. A esta parte da cultura chámaselle tamén organización social.

• Os Artefactos

  O conxunto de instrumentos que fabrica o grupo social para garantir e ampliar a súa capacidade de supervivencia e o seu benestar. O conxunto destes artefactos denomínase tamén cultura material.

Patróns e Características Comúns da Cultura

Aos antropólogos interésalles fundamentalmente a repetición dos comportamentos dentro dun grupo, isto é, os patróns, que son os aspectos básicos dunha cultura. As formas de satisfacer as necesidades comúns a todos os seres humanos concrétanse de forma diferente en diferentes grupos humanos, sobre todo cando están separados fisicamente, dando lugar a diferentes culturas.

Todas as culturas comparten algunhas características comúns:

• Están Xerarquizadas: As categorías e xerarquías axudan aos seus membros a non confundirse dentro do grupo.
• Posúen un Código Simbólico: Os membros dunha cultura comparten os mesmos símbolos e a mesma linguaxe, o que permite que se comuniquen dun xeito eficaz.
• Ofrecen un Modelo de Comportamento: Unha parte dos comportamentos válidos nunha cultura son obrigatorios, pero os individuos acéptanos para integrárense mellor no grupo.
• É Aprendida: Transmítese a través da relación entre membros do grupo.
• É Compartida: Todos os membros teñen case os mesmos patróns de comportamento para poder convivir.

Os valores determinan que debe considerarse bo ou belo, o que se deberá apreciar. Determinan tamén os sentimentos. As crenzas inclúen todas as interpretacións que os seres humanos dan sobre a realidade, sobre si mesmos e sobre o mundo físico e social, incluíndo o coñecemento científico. Serán determinantes respecto ás actitudes que influirán no comportamento.

Ademais, a cultura é un sistema integrado: cada parte da cultura está interrelacionada e afecta ás outras partes. É tamén adaptable: pode reformularse para adaptarse a novas circunstancias.

O Éxito da Cultura: Adaptación e Intercambio

Podemos dicir que foi a capacidade simbólica do ser humano, a súa capacidade de representar o mundo, a que demostrou ser unha gran vantaxe evolutiva. O ser humano foi capaz tamén de compartir os seus descubrimentos, ferramentas e melloras con outros grupos e sociedades, superando o instinto animal de territorialidade. As culturas foron avanzando así, non só polo seu propio desenvolvemento tecnolóxico senón polas achegas das culturas veciñas.

Un dos mecanismos culturais que facilitou este intercambio foi a regra cultural da exogamia, o que implicou establecer vínculos de colaboración estables con outros grupos humanos e aprender deles, aumentando así o patrimonio cultural. Non obstante, nas sociedades humanas están presentes dous instintos contraditorios: a curiosidade lévanos a aprender dos outros intercambiando coñecementos e o instinto de conservación lévanos a preservar o noso patrimonio cultural das influencias externas. Esta dialéctica é a que conforma a evolución cultural.

Glosario de Termos Culturais e Biolóxicos

Estro:

Período no cal as femias dalgunhas especies están preparadas para a reprodución.

Menopausa:

Cese do período fértil nas mulleres.

Altruísmo:

Afán de procurar o ben alleo, incluso á custa do propio interese.

Materialismo:

Doutrina segundo a cal o comportamento humano ha de explicarse partindo de feitos materiais que condicionarían a sociedade, relixión, ideoloxía, etc.

Determinismo cultural:

Corrente relixiosa e filosófica que supón que as condicións iniciais inflúen inexorablemente na evolución dos fenómenos.

Moral:

Conxunto de normas, costumes e opinións dun grupo social sobre o que é bo e malo.

Enculturación:

Proceso polo que alguén se adapta a outra cultura.

Cultura:

É todo aquilo que compartimos e que se transmite cos membros dunha sociedade: costumes, crenzas, hábitos, ferramentas, patróns sentimentais… todo o aprendido co paso do tempo. Transmítese desde a infancia, principalmente porque temos linguaxe.

Exogamia:

Casar fóra do grupo de orixe, o que implica establecer vínculos de unión con outros grupos humanos.