A Crise da Restauración en España: Do Desastre do 98 á Ditadura de Primo de Rivera

A Crise da Restauración e o Desastre do 98

A principal crise da Rexencia de María Cristina de Habsburgo foi a insurrección de Cuba e Filipinas. En 1895, os independentistas cubanos reiniciaron a guerra contra España, encabezada por José Martí e polo propietario revolucionario cubano. En Filipinas, a insurrección iniciouse en Luzón (1896).

O exército español presentaba graves carencias e as enfermidades tropicais causaban numerosas baixas. A guerra agravouse polo apoio que os insurrectos recibían dos EEUU, en plena expansión imperialista e interesados en desprazar a España da zona do Caribe e do Pacífico. En 1898, o *Maine*, ancorado na Habana, foi a escusa para que o goberno dos EEUU enviase un ultimato ao goberno de España a fin de que renunciase ao seu dominio sobre Cuba.

O Tratado de París e as Consecuencias

A exaltación patriótica da opinión pública, das autoridades, dos políticos e incluso eclesiásticos, levou ao goberno de España a declarar a guerra aos EEUU. As negociacións de paz remataron coa sinatura do Tratado de París. España cedía Cuba, Porto Rico, Filipinas e a illa de Guam aos EEUU. O resto das posesións españolas foron vendidas por España a Alemaña. Desaparecía así o imperio colonial español en América e no Pacífico.

Na derrota, denominada o *Desastre do 98*, os militares responsabilizaron do fracaso aos políticos e pecháronse progresivamente nunha actitude de defensa corporativa dos seus intereses.

Rexeneracionismo e Caciquismo en Galicia

O Rexeneracionismo

O Rexeneracionismo caracterizouse pola análise dos males do país e a súa crítica ao sistema republicano, así como polo seu propósito de atoparlle remedio e de renovar e modernizar a realidade política e económica de España. O máis destacado das ideas rexeneracionistas foi Joaquín Costa, cuxo lema era: "Escola e despensa". A fortaleza que tiña o caciquismo levoulle a xustificar a necesidade de contar cun gobernante que actuase de forma autoritaria, pero de forma temporal, para acabar cos males do país.

A Galicia dos Caciques

O sistema caciquil estivo moi arraigado e unhas poucas familias controlaban o poder político (vicerreis). O poder destes caciques deriva do intercambio de votos. Dende sempre saían elixidos como deputados aqueles que decidía o xefe da familia caciquil. No caciquismo galego destacan catro vicerreinados:

• Dous do Partido Liberal: Montero Ríos e Gasset.
• Dous do Partido Conservador: Bugallal e González Besada.

O Reinado de Afonso XIII e a Crise da Restauración (1902-1931)

Os Inicios do Reinado e as Propostas de Reforma (1902-1916)

En 1902 iniciou o reinado persoal Afonso XIII. Durante o reinado produciuse a progresiva desarticulación do sistema canovista da Restauración debido aos seguintes factores:

• Intervencións do monarca en asuntos políticos e militares.
• Fraccionamento e descomposición dos partidos dinásticos.
• Crecente papel do exército: o poder militar impúxose ao poder civil ao conseguir a aprobación da nova Lei de Xurisdicións en 1906. O cambio na mentalidade da clase militar foi claro: pasaron á defensa dos seus intereses corporativos e a considerarse os salvadores da patria e da unidade nacional.
• Mantemento do fraude electoral e do caciquismo.
• Crecente contestación política.
• Aumento da conflitividade social.
• Atentados anarquistas.
• Enfrontamento entre o catolicismo intransixente da Igrexa, apoiado pola coroa, e as correntes anticlericais.
• Sucesivas derrotas militares.

As Reformas de Maura

En 1907, Maura, político liberal conservador, foi nomeado presidente de Goberno. Destacan as seguintes reformas:

1. Lei de Reforma Electoral (1907): Pretendía maior efectividade do sistema sen ter que recorrer a métodos fraudulentos, pero debido á aplicación do artigo 29, establecía que cando nunha circunscrición non se presentasen máis candidatos que o número de postos a cubrir, os candidatos quedaban proclamados deputados sen necesidade de consulta electoral.
2. Lei de Administración Local: Pretendía aumentar a competencia e autonomía administrativa dos concellos e a posibilidade de crear mancomunidades provinciais.

A Semana Tráxica (1909)

En 1909, o exército español sufriu a derrota de Marrocos, a do Barranco do Lobo. Para facer fronte aos ataques dos habitantes do Rif, o goberno decretou a mobilización dos reservistas. A opinión pública e as organizacións obreiras manifestáronse en contra. O embarque das tropas en Barcelona provocou unha folga xeral promovida por socialistas e anarquistas. A folga foi un éxito e construíronse barricadas nas rúas, queimáronse conventos, igrexas e escolas.

A Semana Tráxica tivo consecuencias políticas:

• As forzas opositoras á monarquía decidiron reforzar a conxunción electoral republicana-socialista.
• A crise forzou a caída do conservador Maura e a volta ao poder dos liberais con Canalejas.

As Reformas de Canalejas

As reformas de Canalejas incluíron:

• Lei de Asociacións Relixiosas ("Lei do Cadeado"): Limitaba o establecemento de novas ordes relixiosas en España.
• Lei de Mancomunidades Provinciais: Servía para completar as competencias dos concellos e canalizar as reivindicacións rexionalistas mediante a formación de mancomunidades de municipios e a concesión dunha reducida autonomía rexional.
• Lei de Recrutamento: Establecía o servizo militar obrigatorio. Estableceu os soldados de cota, que mediante pago reducían o tempo do seu servizo militar.

A Quebra do Sistema de Restauración (1917-1923)

O fracaso das reformas facilitou o golpe de estado en 1923. En 1917 produciuse a crise máis profunda da Restauración debido a:

Crise Militar: As Xuntas de Defensa

Iniciada en 1916 coas Xuntas de Defensa, asociacións formadas por oficiais de media e baixa gradación para defender os seus intereses profesionais e en materia económica. O goberno disolveu as xuntas e os seus dirixentes foron detidos. Unha vez máis, demostrouse a debilidade do poder civil fronte ao militar. A partir de entón, os militares interviñeron no nomeamento dos ministros de Guerra, pero os problemas do exército seguiron sen solucionarse.

Crise Política: A Asemblea de Parlamentarios

Francisco Cambó, líder da Liga Rexionalista Catalá, fixo presión sobre o Goberno para conseguir a auténtica democracia e a autonomía para Cataluña. A Liga convocou en Barcelona unha reunión de deputados para deliberar sobre a organización do Estado e a autonomía rexional e municipal. Se o goberno non accedía, invitábase a todos os parlamentarios españois a unha Asemblea extraordinaria para que opinase sobre eses temas.

Crise Social: A Folga Revolucionaria

As centrais UXT e CNT convocaron unha folga xeral de 24 horas contra a carestía da vida que foi seguida polas clases traballadoras. Ante a actitude intransixente do goberno nun conflito laboral dos ferroviarios valencianos, a UXT e o PSOE convocaron unha folga xeral en toda España para o 18 de agosto. A folga contou coa colaboración de republicanos e CNT.

A Quebra da Quenda e da Monarquía Constitucional

A crise política foi en aumento manifestándose en:

• A debilidade dos gobernos acompañada do desprestixio da clase política gobernante.
• O aumento da conflitividade social.
• O aumento da propaganda e das actividades republicanas.
• O incremento da actividade dos movementos rexionalistas e nacionalistas.

A Cuestión Marroquí e o Desastre de Annual (1921)

En 1902, os gobernos de España e de Francia delimitaron a respectiva zona de influencia no norte de Marrocos e crearon o protectorado, pero para mantelo había que ocupalo. Na zona do Rif, as tropas españolas avanzaban con dificultade ante a resistencia da poboación. En 1921, o Xeneral Silvestre realizou unha manobra arriscada coas tropas coa intención de ocupar Alhucemas, pero non asegurou a retagarda e dispersou demasiado os seus homes. As cabilas rifeñas atacaron as súas posicións obrigándolle a retirarse, perecendo a maioría dos seus soldados en Annual. O desastre provocou un forte impacto na opinión pública española e difundiuse a sospeita de que a actuación de Silvestre estaba intervida por Afonso XIII, e isto incrementou a oposición á monarquía.

A Ditadura de Primo de Rivera (1923-1930)

O Golpe de Estado e Apoios

O 13 de setembro de 1923, Miguel Primo de Rivera deu un golpe de estado en Barcelona. O goberno tratou de que o rei aprobase a destitución dos xenerais sublevados e a convocatoria das Cortes, pero a falta de apoio do monarca provocou a súa dimisión. O día 14, Afonso XIII chamou a P. de Rivera para que asumise o poder, aceptando o golpe de estado.

O golpe de estado contou cunha ampla aceptación popular para solucionar os graves problemas vixentes. Os políticos conservadores, terratenentes, burguesía comercial e financeira e os pequenos e medianos propietarios apoiaron a nova situación política. Unicamente o Partido Comunista e a CNT mantiveron unha oposición á ditadura. P. de Rivera presentouse como rexenerador e *cirurxián de ferro*, xa que o país precisaba mellorar a vida pública e solucionar problemas como o caciquismo, a corrupción política, etc. O réxime establecido por P. de Rivera foi esencialmente autoritario, populista, paternalista e excesivamente optimista.

O Directorio Militar (1923-1925)

O primeiro goberno da ditadura estivo formado só por militares. Prestou especial atención aos seguintes aspectos:

Rexeneración da Vida Política

Co obxectivo de acabar co caciquismo e rexenerar a vida política, adoptando medidas como:

• Suspensión da Constitución de 1876.
• Destitución das autoridades vixentes.
• Creación dos delegados gobernativos.
• Reforma da normativa electoral.
• Elaboración de novos estatutos municipal (1924) e provincial (1925), obra do ministro Calvo Sotelo, que aumentaban a democracia e as competencias administrativas. Na práctica, o Goberno designaba e nomeaba os concelleiros como os deputados provinciais.

Formación da Unión Patriótica

P. de Rivera definiu a Unión Patriótica como un partido político, pero no fondo apolítico, e máis tarde como político pero apolítico, que exerce unha acción político-administrativa.

Restablecemento da Orde Pública

Tratando de controlar o movemento obreiro, quedaron restrinxidas as liberdades públicas. O número de folgas e atentados diminuíu. Para maior efectividade creouse o *Somatén* (Cataluña), formado por paisanos armados baixo a autoridade dos mandos militares, e a súa misión era colaborar coa Garda Civil no mantemento da orde e paz pública e na defensa da propiedade privada.

Defensa da Unidade da Patria

Desenvolveu campañas de afirmación dos símbolos nacionais de España e represión das reivindicacións e manifestacións nacionalistas cataláns, vascos e galegos que implicaban a prohibición de exhibición pública de bandeiras. Estas actuacións obrigaron aos nacionalistas a refuxiarse nas manifestacións culturais e propiciaron a radicalización das súas posturas políticas.

Fin da Guerra de Marrocos

Primo de Rivera quería abandonar Marrocos, pero a presión dos militares obrigoulle a cambiar de idea e decidiu continuar a guerra.

Tras a retirada española de Xauen (1924), Abd el-Krim considerou que España estaba derrotada e cometeu o erro de atacar as posicións francesas. Ante esta situación, España e Francia coordinaron a súa actuación. A estratexia española consistiu en realizar un desembarco na baía de Alhucemas (1925) e permitiu conquistar o Rif. En 1926, sucesivas derrotas obrigaron a Abd el-Krim a asinar a rendición. A guerra rematou en xullo de 1927.

O Directorio Civil (1925-1930)

En 1925, Primo de Rivera decidiu afianzarse no poder e constituír un Directorio Civil. Contou co apoio do rei. O intento de instauración dun réxime corporativo tivo como pezas básicas:

Organización Corporativa do Traballo (1926)

Coa finalidade de regulamentar as relacións entre obreiros e patróns a través dos comités e da UXT. Tamén se elaborou unha lexislación laboral e social, co obxectivo de mellorar as condicións de vida dos traballadores, como o Código de Traballo. Tamén se adoptaron numerosas medidas de carácter populista como a distribución de comida e roupa a familias necesitadas.

A Asemblea Nacional (1927)

A súa función era elaborar e presentar proxectos de leis ao goberno. Estaba formada polos representantes das diferentes corporacións do Estado, dos sectores económicos e da Unión Patriótica. En 1929, esta Asemblea Nacional presentou o proxecto dunha nova constitución que incluía:

• Unha organización territorial unitaria e centralizada.
• Unha asemblea única de composición tripartita e desigual.
• A relixión católica como oficial do Estado.
• Un Consello do Reino.

Potenciación do Desenvolvemento Económico

O Directorio Civil puxo en práctica unha política económica baseada no intervencionismo estatal no marco do capitalismo, dando lugar ao corporativismo autoritario. As principais medidas económicas foron:

• Forte proteccionismo.
• Regulamentación da produción e competencia, creando o Consello Económico Nacional e o Comité Regulador da Produción Industrial.
• Control do mercado interior e dos prezos.
• Fomento da produción nacional.
• A formación de monopolios.
• Potenciación de vías de comunicación e das obras públicas: modernización dos ferrocarrís, renovación das estradas, construción de pantanos e regadíos.
• Intento de reforma fiscal co obxectivo de incrementar os recursos do Estado para levar a cabo a súa política económica. O proxecto elaborado por Calvo Sotelo (1926) foi abandonado pola forte oposición dos contribuíntes máis poderosos.
• O incremento da oposición a Primo de Rivera.