Correntes Filosóficas Clave do Século XX: Razón, Feminismo e Crítica Social

Da Razón Vital (Ortega y Gasset) á Razón Poética (María Zambrano)

A finais do século XIX e comezos do XX, España atravesaba unha etapa de profunda crise e transformación. A perda das últimas colonias en 1898, coñecida como o Desastre do 98, provocou unha fonda reflexión sobre a identidade nacional e o papel de España no mundo. Este contexto histórico influíu notablemente no desenvolvemento do pensamento filosófico español, destacando figuras como José Ortega y Gasset e María Zambrano, cuxas propostas da "razón vital" e da "razón poética" respectivamente, ofreceron novas perspectivas para comprender a realidade. Veremos, en primeiro lugar, algo do contexto español no que ambos autores desenvolven o seu pensamento, para analizar despois o sentido no que Ortega desenvolve a súa proposta de raciovitalismo, e finalmente, a razón poética da súa discípula María Zambrano.

Contexto de Crise e Renovación en España

As propostas de Ortega e Zambrano xorden nun contexto de crise e renovación en España. A perda das colonias en 1898 xerou un sentimento de decadencia e a necesidade de redefinir a identidade nacional. Este período viu o nacemento de movementos intelectuais como a Xeración do 98 e a Xeración do 27, que buscaron renovar a cultura española e reflexionar sobre o seu futuro. Filosoficamente, tanto Ortega como Zambrano foron influenciados por correntes europeas como o vitalismo de Bergson e a hermenéutica de Dilthey. Estas influencias leváronos a cuestionar o racionalismo dominante e a buscar novas vías para comprender a realidade, integrando elementos da vida, a historia e a poesía nas súas reflexións.

A Razón Vital de José Ortega y Gasset

José Ortega y Gasset (1883-1955) foi un dos filósofos máis influentes do século XX en España. A súa proposta de "razón vital" busca superar o racionalismo abstracto dominante na filosofía occidental, propoñendo unha razón que se nutre da vida concreta e das circunstancias individuais. Para Ortega, "eu son eu e a miña circunstancia, e se non a salvo a ela non me salvo eu", subliñando a interdependencia entre o individuo e o seu contexto. A "razón vital" é un concepto central na filosofía de José Ortega y Gasset, desenvolvido como unha superación da "razón pura" predominante na Idade Moderna, un pouco na mesma liña vitalista do alemán F. Nietzsche. Ortega consideraba que a razón pura (Kant e o idealismo posterior), aínda que eficaz para o avance das ciencias naturais, resultaba insuficiente para comprender a vida humana en toda a súa complexidade.

A súa proposta de "razón vital" busca integrar a razón coa vida, recoñecendo que a existencia humana é o punto de partida fundamental para a comprensión da realidade. Ortega critica tanto o racionalismo, que prioriza a razón abstracta, como o vitalismo, que exalta a vida sen a mediación da razón. A súa "razón vital" propón unha síntese entre ambos, onde a razón está enraizada na vida e é capaz de captar as súas peculiaridades, como a perspectiva individual, a historicidade e a singularidade de cada experiencia. Un dos elementos fundamentais da "razón vital" é o recoñecemento de que cada individuo ten unha perspectiva única sobre o mundo, influenciada pola súa situación concreta no tempo e no espazo. Isto implica que a verdade non é absoluta e universal, senón que está ligada ás circunstancias específicas de cada vida. Ortega denomina esta postura como "raciovitalismo", onde a verdade está estreitamente vinculada a unha perspectiva. Ademais, a "razón vital" conduce inevitablemente á "razón histórica", xa que a vida é esencialmente cambio e historia. A razón histórica permite comprender a realidade humana a partir da súa construción ao longo do tempo, superando as limitacións da razón moderna que tende a buscar verdades atemporais e universais. En resumo, a "razón vital" de Ortega y Gasset propón unha comprensión da realidade que integra a razón coa vida, recoñecendo a importancia da perspectiva individual, a historicidade e a singularidade da experiencia humana. Esta aproximación busca superar as limitacións tanto do racionalismo abstracto como do vitalismo irracional, ofrecendo unha visión máis completa e matizada da existencia humana. A "razón vital" orteguiana enfatiza a importancia de comprender a vida desde dentro, recoñecendo a súa dinámica e complexidade. Esta perspectiva contrasta co racionalismo cartesiano, que tende a separar o suxeito do mundo. Ortega propón unha filosofía que integra a experiencia vital, recoñecendo que a realidade é cambiante e que a razón debe adaptarse a esta fluidez. Centrémonos agora en como este raciovitalismo evolucionou cara á razón poética na súa discípula María Zambrano.

A Razón Poética de María Zambrano

María Zambrano (1904-1991), alumna de Ortega, desenvolveu a súa propia proposta filosófica coñecida como "razón poética". Aínda que influenciada polo seu mestre, Zambrano afástase da "razón vital" para propoñer unha forma de coñecemento que integra razón e poesía, buscando unha comprensión máis profunda e intuitiva da realidade. María Zambrano, como unha das filósofas españolas máis destacadas do século XX, desenvolveu o concepto de "razón poética" como unha vía de coñecemento que transcende a razón puramente lóxica e discursiva, integrando elementos emocionais, intuitivos e poéticos. Esta proposta busca superar a dicotomía tradicional entre razón e emoción, ofrecendo unha comprensión máis completa e profunda da realidade humana.

Superación da Razón Instrumental e Integración de Filosofía e Poesía

Zambrano busca superar a razón instrumental, criticando a limitación desta razón vista só como instrumento, que se centra na análise lóxica e na utilidade práctica, argumentando que esta perspectiva é insuficiente para abarcar a complexidade da existencia humana. A razón poética propón unha ampliación do horizonte racional, incorporando a sensibilidade e a intuición como vías lexítimas de coñecemento. Polo tanto, quere integrar filosofía e poesía. Para Zambrano, a poesía non é só unha forma artística, senón tamén unha maneira de acceder a verdades profundas sobre a condición humana. A razón poética busca un diálogo entre filosofía e poesía, onde a linguaxe poética permite expresar aspectos da realidade que escapan á razón analítica, achegándonos así a un coñecemento intuitivo e simbólico pleno de vida. Coa razón poética, promóvese un tipo de coñecemento que vai máis alá do conceptual, empregando símbolos e metáforas para captar a esencia das cousas. Este enfoque permite unha comprensión máis directa e vivencial da realidade. Como un claro nun bosque (recollendo unha metáfora de Heidegger que Zambrano fai súa), a razón ábrese en Zambrano ao sagrado e ao transcendente: Zambrano sostén que a razón poética facilita o achegamento a dimensións sagradas e transcendentais da existencia, permitindo unha conexión máis profunda co misterio da vida e á experiencia espiritual. Temos, polo tanto, que abrirnos á vivencia e á experiencia. A razón poética enfatiza a importancia da experiencia vivida como fonte de coñecemento.

Non se trata só de comprender intelectualmente, senón de sentir e vivir as realidades que se buscan coñecer. Este enfoque recoñece a relevancia do tempo e da memoria na conformación da identidade e na comprensión do mundo, valorando a historia persoal e colectiva como elementos fundamentais do saber. Zambrano denuncia a tendencia da modernidade a fragmentar o coñecemento en disciplinas illadas. A razón poética procura unha visión integradora que reconcilie as distintas áreas do saber, promovendo unha comprensión holística da realidade. En resumo, a razón poética de María Zambrano propón unha ampliación da racionalidade tradicional, incorporando elementos poéticos, intuitivos e emocionais para lograr unha comprensión máis plena e profunda da existencia humana. Este enfoque busca superar as limitacións da razón instrumental e promover unha visión integradora e vivencial do coñecemento. A "razón poética" pretende superar a dicotomía entre razón e emoción, propoñendo unha vía de coñecemento que abarque a totalidade da experiencia humana. Zambrano sostén que a poesía ofrece un acceso directo ao ser, permitindo unha comprensión que a razón analítica non pode alcanzar. Esta perspectiva busca reconciliar o pensamento racional coa intuición poética, ofrecendo unha visión máis completa da realidade.

Impacto e Legado

As propostas de Ortega e Zambrano tiveron un impacto significativo na filosofía española e internacional. A "razón vital" de Ortega influíu en diversas correntes existencialistas e fenomenolóxicas, mentres que a "razón poética" de Zambrano abriu novas vías para a integración entre filosofía e literatura. Ambos pensadores contribuíron a unha renovación do pensamento filosófico, propoñendo perspectivas que integran a complexidade da experiencia humana e a riqueza da vida concreta. En conclusión, as propostas da "razón vital" de Ortega y Gasset e da "razón poética" de María Zambrano representan vías para superar as limitacións do racionalismo tradicional, propoñendo formas de coñecemento que integran a vida, a poesía e a experiencia concreta. Estas perspectivas ofrecen unha comprensión máis completa e profunda da realidade, recoñecendo a complexidade e riqueza da existencia humana.

O Desenvolvemento Contemporáneo do Feminismo: Simone de Beauvoir

O feminismo, como movemento social e filosófico, evolucionou ao longo da historia en resposta ás desigualdades de xénero. Dentro deste desenvolvemento, a figura de Simone de Beauvoir marca un punto de inflexión fundamental. A súa obra O segundo sexo (1949) non só contribuíu á teorización do feminismo senón que asentou as bases para as correntes contemporáneas. Exploraremos a historia do pensamento feminista antes e despois de Beauvoir, contextualizando a súa obra dentro do seu tempo e analizando o seu impacto posterior.

As Ondas do Feminismo

O pensamento feminista desenvolveuse en diferentes etapas ou "ondas" ao longo da historia:

• Primeira Onda: Feminismo Ilustrado e Sufraxista

  A primeira vaga do feminismo, que abrangue desde finais do século XVIII ata principios do século XX, centrouse na loita polos dereitos legais e civís das mulleres. Entre as figuras clave destacan: Mary Wollstonecraft (Vindicación dos dereitos da muller, 1792) e Olympe de Gouges (Proclamación dos Dereitos da Muller e da Cidadá, 1791), quenes argumentaron e proclamaron a favor da educación e da igualdade racional entre homes e mulleres. Un tempo despois inclúese nesta primeira onda tamén o movemento sufraxista do século XIX, con figuras como Stanton e Pankhurst, que loitaron polo dereito ao voto.

• Segunda Onda: Feminismo Existencialista e Estrutural

  O feminismo da segunda vaga (décadas de 1940-1980) centrouse nos dereitos sociais, laborais e reprodutivos. Simone de Beauvoir desempeñou un papel clave nesta fase ao analizar como a sociedade construía a identidade feminina como "o outro" en relación ao home.

Contexto Histórico e Filosófico de Simone de Beauvoir

Debe mencionarse en primeiro lugar o existencialismo. Beauvoir escribiu nun contexto filosófico dominado polo existencialismo, corrente liderada por Sartre, que enfatizaba a liberdade, a responsabilidade e a construción da identidade a través das eleccións individuais. O existencialismo de Sartre céntrase na liberdade radical do ser humano e na súa responsabilidade absoluta sobre as súas eleccións. Segundo Sartre, "a existencia precede á esencia", o que significa que o ser humano non nace cunha natureza predefinida, senón que a constrúe a través das súas accións. A ausencia de Deus no seu pensamento implica que non hai valores absolutos dados, polo que cada individuo debe crear o seu propio sentido da vida. Con todo, esta liberdade tamén xera angustia, xa que implica a carga de decidir constantemente sen unha guía externa. No seu libro O ser e a nada, Sartre explora conceptos como a mala fe, que ocorre cando unha persoa se autoengana para evitar asumir a súa liberdade total. Pola súa banda, Martin Heidegger influíu no existencialismo coa súa obra Ser e tempo. Heidegger define a existencia humana como unha apertura ao mundo e aos outros na temporalidade na que o individuo recoñece a súa finitude e a inevitabilidade da morte.

Tras o final da Segunda Guerra Mundial, moitas mulleres foran expulsadas do mercado laboral para retornar ás tarefas do fogar. Beauvoir denunciou esta situación en O segundo sexo, analizando como as estruturas sociais relegaban a muller a un papel secundario. "Non se nace muller, chégase a selo". Esta afirmación central da súa obra subliña que a feminidade é unha construción social, non unha esencia biolóxica. Beauvoir analiza a condición da muller ao longo da historia e como a sociedade a construíu como o "Outro" en relación ao home, negándolle unha identidade propia e autónoma. A súa tese central é que a feminidade non é unha esencia biolóxica senón unha construción social que impón roles e limitacións ás mulleres. A obra estrutúrase en dúas partes. Na primeira, analiza os mitos e discursos filosóficos, relixiosos e científicos que historicamente xustificaron a subordinación feminina. Na segunda, examina a experiencia vital da muller desde a infancia ata a vellez, revelando como a educación e as estruturas sociais perpetúan a súa opresión. Beauvoir denuncia o matrimonio, a maternidade obrigatoria e a dependencia económica como formas de control patriarcal. Finalmente, defende que a emancipación feminina só será posible a través da independencia económica e a participación activa na vida pública, en pé de igualdade co home. O seu pensamento sentou as bases para o feminismo contemporáneo, influíndo en correntes posteriores como o feminismo existencialista, o feminismo da diferenza e a teoría queer.

Impacto e Evolución do Feminismo Post-Beauvoir

Como vemos, Beauvoir aplicou a idea da alteridade á condición feminina, argumentando que a muller foi historicamente definida como "o outro" respecto ao home, sen unha identidade propia. Sendo o patriarcado un sistema de opresión: Analizou como as institucións sociais, relixiosas e culturais perpetúan a subordinación das mulleres. Pero que pasou no feminismo tras a obra de Beauvoir? A súa obra influenciou nas seguintes xeracións feministas, dando lugar a novas correntes.

• Terceira Onda: Feminismo da Diferenza e da Diversidade

  Durante as décadas de 1980-1990, emerxeron críticas ao feminismo universalista de Beauvoir, defendendo a interseccionalidade e a diversidade das experiencias femininas. Autoras como Judith Butler, quen en O xénero en disputa (1990) reformulou o concepto de xénero como unha "performance", cuestionando a dicotomía home-muller e incluso a bioloxía da sexualidade e da anatomía, inspirando o feminismo Queer. Outros feminismos defenderon a necesidade de incorporar a perspectiva racial e de clase ao feminismo, pois o feminismo parecía ter sido só para a muller burguesa europea e branca, abríndose á multiplicidade das mulleres.

• Cuarta Onda: Feminismo Dixital e Activismo Global

  Desde a década de 2010, o feminismo acadou unha nova fase caracterizada polo uso das redes sociais, o movemento #MeToo e a loita contra a violencia de xénero e a desigualdade laboral.

Legado de Simone de Beauvoir

Simone de Beauvoir marcou un antes e un despois na historia do feminismo. O seu pensamento abriu o camiño a debates que seguen vixentes hoxe, influenciando autoras e movementos contemporáneos. A súa obra permanece como un alicerce esencial para comprender e transformar a situación das mulleres no mundo moderno. O seu pensamento sentou as bases para o feminismo contemporáneo, influíndo en correntes posteriores como o feminismo existencialista, o feminismo da diferenza e a teoría queer.

A Crítica ao Totalitarismo: A Condición Humana en Hannah Arendt

Hannah Arendt é unha das pensadoras máis influentes do século XX, especialmente no que se refire á análise do totalitarismo e da condición humana. O seu traballo filosófico desenvolveuse nun contexto histórico marcado polas guerras mundiais, o ascenso dos réximes totalitarios e as atrocidades do Holocausto. A súa obra está profundamente influenciada por este entorno e polas correntes filosóficas do seu tempo, como o existencialismo e a fenomenoloxía.

Contexto Histórico e Filosófico

O período posterior á Primeira Guerra Mundial foi unha etapa de profunda inestabilidade política e económica en Europa. A crise financeira de 1929, a fragmentación política e o resentimento pola derrota en Alemaña e Italia foron factores que facilitaron o ascenso de réximes totalitarios como o nazismo e o fascismo. A Segunda Guerra Mundial foi o escenario no que se consolidaron as prácticas totalitarias do nazismo, incluíndo a persecución e exterminio sistemático de xudeus, comunistas, homosexuais e outros grupos marxinados. O Holocausto supuxo unha ruptura moral sen precedentes na historia contemporánea, evidenciando a capacidade humana para executar o mal burocratizado e sistematizado. Tras a guerra, a fundación do Estado de Israel en 1948 supuxo unha nova etapa para o pobo xudeu. Foi neste contexto que H. Arendt cubriu o xuízo de Eichmann, un dos arquitectos da Solución Final. A súa teoría da "banalidade do mal" foi unha das achegas máis controvertidas á interpretación dos crimes do nazismo. A formación filosófica de Arendt estivo influenciada por Martín Heidegger e Karl Jaspers. O existencialismo, co seu foco na liberdade, responsabilidade e condición humana, foi clave no desenvolvemento do seu pensamento. A relación de Arendt con Heidegger foi complexa, especialmente tras a implicación deste último co nazismo. A súa reflexión filosófica afastouse do determinismo heideggeriano para centrarse na capacidade de acción e xuízo político dos individuos. Centrémonos agora na filosofía e achegas de Arendt, primeiro respecto á acción humana na esfera pública, segundo na súa análise dos fundamentos e orixes do totalitarismo e finalmente coa súa descrición do papel dos individuos neses estados totalitarios (a banalidade do mal).

A Acción Humana na Esfera Pública: A Condición Humana

En A condición humana, Arendt desenvolve unha teoría da acción baseada na importancia da esfera pública como espazo de liberdade e participación cidadá. Para ela, a verdadeira política é a que promove o debate e a acción colectiva. Arendt diferencia tres tipos de actividade humana:

• A Labor

  Entende a actividade necesaria para a supervivencia biolóxica (como a produción de alimentos). É cíclica e nunca remata.

• O Traballo

  Arendt veo como actividade humana para a creación de obxectos duradeiros, como edificios ou ferramentas. Dá estabilidade ao mundo humano.

• A Acción

  É a forma máis elevada de actividade humana. Consiste na interacción entre individuos na esfera pública, onde se constrúe a política e a liberdade.

Arendt diferencia ademais entre a esfera pública e a esfera privada. A esfera pública é o espazo de aparición onde as persoas actúan e debaten libremente. E a esfera privada está asociada á necesidade e ao traballo, afastada da política. Só na acción política pode facerse respectar a pluralidade. A acción política só ten sentido nunha comunidade diversa onde os individuos poden interactuar libremente. A política debe basearse no diálogo e na participación, non na forza nin no autoritarismo. Arendt diagnostica, cos totalitarismos, a crise da modernidade. Pois coa modernidade, o traballo e o consumo dominaron a vida, reducindo o espazo da acción e da política. A burocracia e o totalitarismo eliminan a capacidade de actuar e pensar criticamente. Pero para Arendt sempre hai esperanza, de aí o seu concepto de natalidade. Con el, Arendt entende a capacidade humana de iniciar algo novo (nacemento simbólico) é fundamental para a política. Con cada vida humana, na natalidade, hai sempre unha nova oportunidade, nun novo comezo, a acción polo tanto é imprevisible, pero permite transformacións sociais e políticas. Vexamos agora cales son segundo Arendt os fundamentos do totalitarismo.

Os Fundamentos do Totalitarismo: As Orixes do Totalitarismo

No seu ensaio As orixes do totalitarismo, Arendt analiza as bases históricas, políticas e sociais que posibilitaron os réximes totalitarios no século XX (nazismo alemán e stalinismo soviético). Considera que o totalitarismo non é unha simple tiranía, senón unha nova forma de dominación que busca controlar todos os aspectos da vida humana, destruíndo a individualidade.

• O Antisemitismo de Estado

  O primeiro que sinala Arendt é que o antisemitismo moderno non era só unha cuestión relixiosa, senón política e social. Os xudeus foron utilizados como chibos expiatorios para xustificar crises e consolidar o poder dos Estados nacionais.

• Imperialismo e Colapso do Estado-Nación

  Un segundo ingrediente foi o imperialismo e o colapso do Estado-nación. A expansión imperialista do século XIX fomentou prácticas de dominación e violencia que máis tarde se aplicaron no interior de Europa. A destrución dos Estados-nación e a crise das institucións democráticas facilitaron a aparición do totalitarismo. Neste contexto o nazismo e o stalinismo convertéronse en fenómenos novos e radicais.

• Control Total e Terror

  O totalitarismo non é unha simple ditadura nin un autoritarismo tradicional, senón un sistema que busca o control total da vida humana. Caracterízase pola supresión da individualidade, a destrución das institucións tradicionais e a mobilización total da poboación. Nestes sistemas políticos a propaganda e o terror xogan un papel central. A propaganda totalitaria busca non só convencer, senón transformar a realidade e impoñer unha verdade oficial. O terror é a ferramenta fundamental do totalitarismo, xa que elimina a posibilidade de resistencia e xera un medo constante.

• Atomización da Sociedade e Burocracia

  Lonxe da acción política na esfera pública, os estados totalitarios propugnaron unha atomización da sociedade. Os réximes totalitarios desintegran as relacións sociais tradicionais e illan os individuos para evitar oposicións organizadas. A soidade e a alienación, da que xa falara Marx, fan que os cidadáns sexan máis vulnerables á manipulación. Os totalitarismos converteron as burocracias en instrumento de dominación. A burocracia totalitaria permite a aplicación de políticas inhumanas sen que os executores se cuestionen a súa moralidade (preludio da "banalidade do mal"). Arendt conclúe que o totalitarismo é unha ameaza permanente, xa que pode reaparecer se se dan as condicións adecuadas, como a desafección política e a crise das institucións democráticas.

A Banalidade do Mal e o Legado de Arendt

A teoría da "banalidade do mal" xurdiu da súa análise do xuízo a Eichmann en Xerusalén. Para Arendt, Eichmann non era un monstro, senón un burócrata que actuaba sen reflexión crítica, seguindo ordes sen cuestionar a súa moralidade. Isto levou a unha reinterpretación do mal non como algo radical, senón como o resultado da falta de pensamento e xuízo moral, como a falta de pensamento crítico nunha sociedade que acepta as mentiras, o control burocrático e volve a cara ás atrocidades cometidas (Holocausto xudeu ou o Gulag soviético). A obra de Arendt tivo un impacto profundo no pensamento político contemporáneo. A súa reflexión sobre a acción e a participación cidadá influíu en teorías democráticas e no pensamento feminista. Arendt reivindicou a política como un espazo de acción e debate público, en contraposición á visión instrumental e tecnocrática da modernidade. Influiu en pensadores como Habermas, quen desenvolveu a súa teoría da acción comunicativa baseada na deliberación pública. A súa defensa da participación cidadá serviu de referencia para teorías da democracia participativa e deliberativa. Pensadores como Bauman (xa dentro do pensamento posmoderno) ampliaron a súa visión sobre a burocratización do mal na sociedade moderna. A súa crítica á alienación e ao conformismo influíu en debates sobre a posmodernidade e a posverdade. Ademais, a súa crítica ao totalitarismo segue sendo relevante na análise de réximes autoritarios contemporáneos. Arendt logrou desenmascarar os mecanismos do totalitarismo e propoñer unha visión da política baseada na acción e na responsabilidade. A súa obra segue sendo unha referencia fundamental para comprender os retos da democracia e os perigos do conformismo e da obediencia cega.