Conceptos Esenciais de Xeografía: Cartografía, Estruturas Territoriais e Xeopolítica Global

Conceptos Fundamentais de Xeografía e Xeopolítica

I. Ferramentas e Métodos Xeográficos

a) PROXECCIÓN CARTOGRÁFICA: Sistema ou método que permite representar a superficie curva da Terra nun plano, transformando o relevo e as distancias reais en mapas de xeito que se poden interpretar e medir correctamente. Clasifícanse segundo o que se queira conservar, como áreas (equivalentes), formas (conformes) ou distancias (equidistantes), sendo esencial para elaborar mapas, estudar territorios e planificar actividades xeográficas.

b) ORTOFOTO: Imaxe aérea ou de satélite corrixida xeometricamente para eliminar as distorsións debidas á perspectiva e ao relevo, de modo que cada punto desta imaxe corresponde a unha posición real na superficie terrestre e pode empregarse como un mapa fiable para medicións, estudos ambientais, planificación territorial ou seguimento do cambio paisaxístico.

c) SISTEMA DE INFORMACIÓN XEOGRÁFICA (SIX): Conxunto de programas e ferramentas informáticas que permiten almacenar, xestionar, analizar e representar datos xeográficos, integrando información espacial (como localización) con atributos temáticos (como poboación, usos do solo ou climas). Resultan fundamentais en xeografía aplicada, ordenación do territorio, avaliación de riscos naturais e análise socioeconómica.

II. Estruturas Económicas e Desenvolvemento Sostible

d) FONDOS ESTRUTURAIS: Instrumentos financeiros da Unión Europea destinados a reducir desigualdades entre rexións e mellorar a cohesión económica, social e territorial, apoiando proxectos de infraestrutura, innovación, formación laboral, protección ambiental e creación de emprego. Benefician especialmente ás rexións cun PIB per cápita inferior á media da UE, como ocorre en parte de Andalucía, Galicia ou Estremadura.

e) MOVEMENTOS ANTIGLOBALIZACIÓN: Iniciativas sociais e cidadás críticas cos efectos negativos da globalización económica, financeira e cultural. Denuncian a concentración de riqueza, a perda de soberanía dos Estados, a precariedade laboral ou os impactos ambientais, e promoven alternativas como o comercio xusto, a defensa do medio ambiente e a protección da diversidade cultural.

f) ODS (OBXECTIVOS DE DESENVOLVEMENTO SOSTIBLE): Axenda internacional impulsada pola ONU en 2015 composta por 17 obxectivos e 169 metas para 2030 que pretenden erradicar a pobreza, reducir desigualdades, fomentar a igualdade de xénero, garantir unha educación de calidade, promover a paz e protexer o planeta mediante un modelo de desenvolvemento económico, social e ambiental sostible.

III. Organización Administrativa de España

g) PARROQUIA: Unidade territorial de carácter local que agrupa varios núcleos de poboación e que en Galicia e Asturias conserva un valor identitario e funcional. Tivo unha orixe relixiosa, pero hoxe serve tamén como referencia administrativa e estatística, organizando servizos básicos, festas e censos da poboación.

h) MUNICIPIO: Entidade territorial básica do Estado formada por un ou varios núcleos de poboación que conta cun concello integrado por alcalde e concelleiros, encargado de exercer a autonomía local e de xestionar servizos como o urbanismo, a recollida de lixo, a seguridade cidadá, o abastecemento de auga ou a promoción cultural e deportiva.

i) PROVINCIA: Unidade territorial intermedia entre municipio e comunidade autónoma, creada coa división de 1833. Agrupa varios municipios para facilitar a administración, coordinar servizos comúns e actuar como marco electoral e xurídico. Existen actualmente en España un total de 50 unidades territoriais deste tipo, aínda que nalgunhas comunidades uniprovinciais as súas funcións foron asumidas pola comunidade autónoma.

j) COMUNIDADE AUTÓNOMA: Unidade político-administrativa recoñecida pola Constitución de 1978 que dispón dun Estatuto de Autonomía, parlamento e goberno propios, así como competencias lexislativas e executivas en materias como educación, sanidade, cultura, medio ambiente ou ordenación territorial. Nalgúns casos conta tamén cunha lingua cooficial, como ocorre en Galicia, Cataluña, Euskadi, Baleares ou Valencia.

IV. Xeopolítica e Espazos Económicos Globais

k) ESPAZO SCHENGEN: Zona de libre circulación creada na Unión Europea pola que se eliminaron os controis fronteirizos internos entre a maioría dos estados membros, permitindo viaxar sen pasaporte dentro da área e obrigando a unha cooperación reforzada en seguridade exterior, política de visados, cooperación policial e control fronteirizo común. España forma parte desde 1991.

l) BRICS: Acrónimo que designa unha alianza de economías emerxentes creada inicialmente por Brasil, Rusia, India, China e Sudáfrica, e que desde 2024 se ampliou con Arabia Saudita, Exipto, Emiratos Árabes Unidos, Etiopía e Irán (coñecéndose tamén como BRICS+). Ten como obxectivo reforzar a cooperación económica, aumentar o peso político no escenario internacional e promover proxectos de comercio e investimento alternativos ás institucións financeiras dominadas por Occidente.

m) G20: Foro internacional que reúne as 19 maiores economías do mundo máis a Unión Europea. Xorde para coordinar políticas económicas e financeiras a escala global, promovendo a estabilidade económica, o comercio internacional, o emprego e a loita contra problemas comúns como o cambio climático ou as crises financeiras.

n) BANANA AZUL: Eixe económico europeo que se estende do sueste de Inglaterra ao norte de Italia, pasando por Países Baixos, Alemaña, Suíza e Francia oriental. Concentra poboación, innovación, sedes empresariais e infraestruturas, sendo o principal motor económico de Europa e deixando a España nunha posición periférica respecto a este corredor, aínda que Madrid funciona como nodo central no seu territorio.

o) BREXIT: Termo que designa a saída do Reino Unido da Unión Europea, aprobada en referendo en 2016 e feita efectiva en 2020. Supuxo un cambio profundo nas relacións políticas e económicas entre o Reino Unido e a UE, xerando incerteza comercial, movementos migratorios e reconfiguración das alianzas europeas.