Comprendendo a Diversidade Climática de España: Factores e Efectos

A aridez é unha carencia estrutural de auga nun territorio. Prodúcese cando a auga das precipitacións é insuficiente fronte á que evapora ou demanda a atmosfera (evapotranspiración). Aumenta cando chove pouco ou de forma irregular e hai moita evaporación. Non é só un ano seco, senón unha situación habitual e constante que afecta aos solos, vexetación e agricultura. En España, é maior no sueste peninsular (Almería, Murcia, Alicante) e nas illas Canarias máis áridas (Lanzarote e Fuerteventura). Segundo o índice de Gaussen, un mes é árido cando 2 × temperatura ≥ precipitación (mm).

O barlovento é a vertente dunha montaña exposta ao vento dominante, onde o aire húmido ascende, arrefría e condensa, provocando precipitacións orográficas. Pola contra, a ladeira oposta (sotavento) é máis seca e cálida, debido ao efecto föhn. En Galicia, co vento do Oeste, as ladeiras occidentais son as máis húmidas.

A inversión térmica é unha situación atmosférica anómala na que a temperatura aumenta coa altitude. É típica do inverno con anticiclóns, sobre todo nos vales, onde o aire frío queda estancado abaixo e o quente nas capas altas. Provoca néboas baixas, orballo e xeadas pola mañá.

A isóbara é unha liña imaxinaria nun mapa que une puntos de igual presión atmosférica, medida en milibares (mbar) ou hectopascais (hPa). Canto máis xuntas están as isóbaras, maior é o vento, xa que indican un forte gradente de presión.

A isohieta é unha liña imaxinaria nun mapa que une puntos con igual cantidade de precipitación, expresada en milímetros (mm). En España, os valores máis altos de chuvia concéntranse no norte oceánico.

A DINA ou gota fría é unha depresión illada en niveis altos da atmosfera, un embolsamento de aire moi frío que se separa da corrente en chorro (Jet Stream). Xera treboadas e choivas torrenciais en pouco tempo, especialmente no Levante español durante o outono, cando o mar está quente. Son cada vez máis frecuentes polo quecemento climático. Un exemplo grave foi a DINA de outubro de 2021, con máis de 200 mortos.

A emerxencia climática expresa a urxencia da crise ambiental actual, causada pola acción humana: emisións de gases de efecto invernadoiro, deforestación, cambio de usos do solo e sobreexplotación de recursos. As consecuencias son temperaturas máis altas, secas longas e choivas máis intensas. O termo Antropoceno subliña o papel humano nesta etapa. Organismos como a ONU falan xa de migrantes climáticos, e activistas como Greta Thunberg ou Extinction Rebellion reclaman políticas ecoloxistas ante o desxeo polar e a subida do nivel do mar.

A AMOC (Atlantic Meridional Overturning Circulation) é unha circulación oceánica profunda do Atlántico que combina o afundimento de augas frías no norte co transporte de augas cálidas cara ao norte (sistema da Corrente do Golfo). Funciona como unha cinta transportadora de calor e sal, suavizando o clima de Europa occidental e influíndo nas precipitacións da fachada atlántica ibérica. O seu debilitamento podería alterar temperaturas, choivas e ecosistemas mariños.

O documento representa un mapa climático de España, onde se observa a gran diversidade de climas que existen no territorio peninsular e insular. A súa variedade débese á posición xeográfica de España, á influencia do océano Atlántico e do mar Mediterráneo, así como á complexa orografía do país.

No norte, especialmente na cornixa cantábrica e en Galicia, domina o clima oceánico, con temperaturas suaves e precipitacións abundantes durante todo o ano. Cara ao interior, este clima vaise facendo máis seco, dando paso aos climas mediterráneos, que son os máis estendidos. O clima mediterráneo marítimo aparece no litoral leste e sur, con invernos suaves e veráns secos e calorosos, mentres que no interior predomina o mediterráneo continentalizado, con maiores contrastes térmicos e menos choivas.

Nas zonas máis áridas do sueste, como Almería ou Murcia, atopamos un clima estepario ou desértico, moi seco e cálido. Pola contra, nas principais cordilleiras, o clima de montaña destaca por temperaturas baixas e choivas ou neve frecuentes. Nas Illas Canarias, o clima subtropical seco combina altas temperaturas con escasas precipitacións, aínda que con diferenzas entre vertentes norte e sur.

En conxunto, o mapa amosa a riqueza e complexidade climática de España, que explica tamén a diversidade das súas paisaxes, vexetacións e formas de vida. O clima é, así, un elemento fundamental para comprender a realidade natural e humana do territorio español.

O mapa mostra as precipitacións medias anuais en España, expresadas en milímetros (mm). Trátase dun documento xeográfico que reflicte claramente as diferenzas climáticas existentes no territorio español, derivadas fundamentalmente da súa posición xeográfica, relevo e influencia marítima.

En primeiro lugar, obsérvase unha clara diferencia entre o norte e o sur. As zonas máis húmidas sitúanse no noroeste peninsular, especialmente en Galicia, Cordilleira Cantábrica e o norte de Portugal, onde as precipitacións superan os 1600 mm anuais. Isto débese á influencia das masas de aire húmido procedentes do Atlántico e á presenza de montañas que favorecen as choivas orográficas. Tamén se aprecia unha franxa de precipitacións elevadas (de 1200 a 1600 mm) que se estende polo norte e noroeste da Península, así como por zonas montañosas como os Pireneos, Sistema Central e Sistema Bético.

Pola contra, o interior e o sueste peninsular presentan un carácter moito máis seco, con valores por baixo dos 600 mm anuais, e incluso menos de 300 mm nas áreas máis áridas do val do Ebro, Almería e sur de Murcia. Esta escaseza de choiva explícase pola continentalidade (lonxe do mar) e pola existencia de barreiras montañosas que impiden a chegada das masas húmidas atlánticas. Ademais, o Mediterráneo oriental ten un clima de tipo árido ou semiárido, con veráns secos e calorosos.

Entre ambas as zonas extremas atópase unha franxa intermedia, que abrangue boa parte da Meseta Central, con precipitacións de 600 a 800 mm. Aquí o clima é mediterráneo continentalizado, con invernos fríos, veráns quentes e choivas escasas, concentradas nas estacións equinocciais.

En resumo, este mapa mostra unha gran diversidade climática en España: mentres o norte e noroeste teñen un clima oceánico húmido, o sur e o leste caracterízanse por un clima mediterráneo seco. O relevo e a distancia ao mar explican as grandes diferenzas nas precipitacións, configurando así a variedade paisaxística e ambiental do territorio español.

EXERCICIO 11 A — Comentario do documento xeográfico

(Mapa da temperatura media anual en España)

O documento xeográfico representa a distribución espacial da temperatura media anual (°C) en España, empregando unha gama de cores que clasifica o territorio en intervalos térmicos que van desde menos de 7,5 ºC (moi baixa) ata máis de 17,5 ºC (alta). Trátase polo tanto dun mapa temático climático, centrado nun dos elementos fundamentais do clima: a temperatura.

En primeiro lugar, obsérvase que as temperaturas máis baixas (menos de 7,5 ºC e entre 7,5 e 10 ºC) se localizan nas áreas montañosas: Pirineos, Cordilleira Cantábrica, Sistema Central, Montes Galaico-Leoneses e tamén zonas elevadas do Sistema Ibérico e Penibético. A razón disto é o factor xeográfico da altitude, que determina que a temperatura descenda aproximadamente 0,6 ºC por cada 100 metros de ascenso. Estas áreas montañosas funcionan como barreiras e condicionan fortemente o clima do seu contorno.

En segundo lugar, as temperaturas frescas, de 10 a 12,5 ºC, esténdense por gran parte da cornixa cantábrica, o interior galego e áreas elevadas da Meseta norte. Este patrón responde ao clima oceánico destas rexións, marcado pola influencia marítima, a elevada nebulosidade e unha menor amplitude térmica anual. A proximidade ao mar actúa como amortiguador térmico, suavizando tanto os invernos como os veráns.

En contraste, as zonas con temperaturas moderadas a cálidas (12,5 a 15 ºC e 15 a 17,5 ºC) sitúanse na Meseta sur, vales interiores como o do Guadalquivir e boa parte do litoral mediterráneo. Aquí inflúen factores como a continentalidade —que provoca veráns moi calorosos e invernos fríos— e a latitud máis meridional, que incrementa a insolación anual.

Finalmente, as temperaturas máis altas, superiores a 17,5 ºC, concéntranse no litoral sur e sueste peninsular (Murcia, Almería, Málaga, Cádiz) e tamén en zonas baixas de Extremadura e do val do Guadalquivir. Son áreas onde a combinación de baixa latitude, escasa influencia marítima efectiva, precipitación reducida e moita insolación xera condicións térmicas moi elevadas durante boa parte do ano.

En síntese, o mapa mostra claramente como a temperatura anual en España depende dos factores xeográficos fundamentais: a altitude, a continentalidade, a latitud e a proximidade ao mar. Estes factores explican o forte contraste térmico entre as zonas montañosas frías, o clima suave do norte e as áreas cálidas do sur e sueste peninsular.