Cinquecentoko Artea: Eskultura, Pintura eta Arkitektura Nagusiak

Cinquecentoko Eskultura

• Arte klasiko eta kristauaren jarraipena.
• Naturalismoa: natura eta errealitatea imitatzen dituzte, batzuetan idealizatuta.
• Eskulturaren kontzepzio berria: gozamen estetikoa lortzeko, formek balio propioa izango zuten.
• Eskultura jadanik ez zen marko arkitektonikora mugatzen, exentua garatu zen.
• Perspektiba: honi esker errealismo handiagoa lortzen zen, irudiak proportzionatuak egotean.
• Konposizioa: triangeluarrak eta simetrikoak. Eskulturek jarrera lasaia erakusten zuten.
• Modelatua: normalean modelatu fina eta oso leundua erabiltzen zen. Miguel Angelen "non finito" delakoa.
• Gaien ugaritasuna: erlijiosoak, paganoak, alegorikoak, mitologikoak, funerarioak, errealismo handiko erretratuak (bustoak, gorputz osokoak, zaldunak, ...).
• Gai nagusia gizakia (biluziak, ...): bi eredu nagusi:
  • Efeboa: David efebo klasiko gisa, Bibliako heroitasunaz jantzita.
  • Gerlaria: Kondotieroak, Moises.
• Materialak: Italian batez ere marmola eta brontzea. Espainian zur polikromatua.
• Gizarte betekizuna: Elizaren eta printze-mezenasen premiei erantzuten zieten.
• Quattrocentoko ildo klasikoa jarraitu zen; handitasuna bilatu zen lan klasikoetan bezala.
• Gai nagusiak: natura eta gizakia, monumentalismoarekiko joera. Biluziak Quattrocentoan baino gehiago ikertu ziren, baina idealizatuta.
• Edertasuna bilatu zuten (batasuna, oreka eta zuzentasun anatomikoa).

Cinquecentoko Arkitektura

Oinplanoak eta Fatxadak

• Oinplanoak: Oinplano zentralak (karratuak, zirkularrak edo gurutze grekokoak) eta latindar gurutzekoak erabiltzen ziren.
• Fatxadak: Fatxadek garapen horizontala zuten eta kuxinduraz apainduta zeuden. Garaipen arkuen moldea jarraitzen zuten maiz, gainjarritako ordena klasikoak erabiliz.

Materialak eta Dekorazio-elementuak

• Materialak: Material nagusiak: adreilua, harri landua (kuxindura), harlanduzkoa eta, batzuetan, marmola.
• Dekorazio-elementuak:
  • Kanpoaldean: Frontoiak, frisoak, balaustradak, armarriak, medailoiak, amorinoak eta kuxindura.
  • Barrualdean: Gruteskoak, "candelieri", fruituak, loreak, zintak, girlandak eta kupido txikiak.

Eraikin Motak

• Elizak: Tradizio klasikoak jarraitzen zituzten; kupula zen berrikuntza nagusia. Fatxadek garapen horizontala eta ordena klasikoak zituzten.
• Jauregi Florentziarra: Familia handien egoitzak. Hasieran defentsiboak ziren, gero etxe dotoreak bihurtu ziren. Forma kubikoa eta oinplano angeluzuzena.
• Aisiarako etxeak: Nekazari-lurretan eraikitakoak ziren, naturarekin integratuta eta atseden-gune gisa pentsatuak.

Hirigintza eta Ezaugarri Orokorrak

• Hirigintza: Defentsa eta komunitateen beharrak aztertuta, teorikoek hainbat eredu proposatu zituzten. Enparantzek eta iturriek protagonismoa hartu zuten.
• Ezaugarri Orokorrak: Arrazionalismoa, oreka, harmonia eta proportzioa nagusi ziren. Dekorazioa bigarren mailan geratzen zen, efektu monumental eta dinamikoak lehenetsiz. Eszenografiarako perspektiba erabiltzen zen.

Cinquecentoko Pintura

• Naturalismoa eta errealismoa, giza anatomiarekiko interes handia (naturaren interpretazio zientifikoa).
• Gotiko garaiko urre koloreko hondoak desagertu eta paisaiak azaltzen ziren.
• Askatasun gehiago gotiko garaiko eskema zorrotzetatik urrunduz.
• Konposizio argia.
• Forma geometrikoetan oinarrituriko konposizio simetrikoak.
• Marrazketa kolorea baino garrantzitsuagoa zen.
• Irudiaren batasuna kolore eta argiaren bidez lortzen zen.
• Ekarpen nagusia hirugarren dimentsioa, hau da, sakonera edo bolumena, perspektiba edo eskortzoaren (pertsonaiei bolumena emateko) bidez.
• Perspektiba konikoa, non lerro guztiak ihes-puntu edo piramide optikoaren erpinean biltzen ziren.
• Koloreak tonalitatez betetzen ziren, argiak objektu edo pertsonaiengan eragiten zituen bariazioak irudikatzeko.
• Teknikak: Ohol gaineko tenpera, mihise gaineko olioa (efektu piktoriko hobeak lortzeko), hormako freskoa.
• Konposizioa: orekatua, simetrikoa, masak ardatz baten inguruan banatuta zeudelarik. Ardatza zentroan zegoen ihes-puntua zen.
• Gaiak: erlijiosoak, mitologikoak, alegorikoak, garaiko gertaerak, erretratuak.
• Mugimendu eta argiarekiko kezka. Argiaren trataera errealagoa zen; itzalen ikerketa sakonagoa zen; artistek zalantzan jarri zuten perspektiba linealaren beharra.
• Konposizioak sinpleagoak (triangeluarrak). Marko arkitektonikoek garrantzia galdu zuten. Irudien ertzak ez ziren hain zehatzak.
• Edertasun idealaren bilaketa, ordena, simetria, oreka eta lasaitasuna mantendu ziren.
• Teknika batzuk sendotu ziren (olioa, esaterako), eta euskarri berriak ezarri ziren (oihala, esaterako).

Kapera Sixtina

Fresko pintura, zuzeneko margolana horman. Fresko teknika maisuki erabili zen, pertsonaien xehetasunak eta koloreak nabarmenduz. 343 irudi margotu ziren. Giza anatomia bikaintasunez erakusten du, irudien monumentaltasuna eta xehetasun fintasuna uztartuz. Dinamismoa eta espresibotasuna nabarmenak ziren, "terribilitá" Michelangeloren estiloaren ezaugarri nagusi gisa. Perspektiba lineala eta tradizionalaren gabezia orekatzeko, gorputzen bolumetria eta dinamismo bikaina erabiltzen ziren. Irudiak arkitektura faltsuan kokatzen ziren, ilusionismo handia sortuz. Argiak bolumenak eta giza gorputzen plastizitatea nabarmentzen zituen. Argilunek xehetasunak eta dinamismoa azpimarratzen zituzten. Kolore bizi eta liturgikoak: morea eta berdea. Koloreek harmonia sortzen zuten, irudi bakoitzaren protagonismoa indartuz. Ez dago paisaia naturalik, baina arkitektura faltsuak eta espazio sakonak iradokitzen ziren. Konposizio monumental eta orekatua, erdigunean Hasierako Bibliako eszenak nabarmenduz. Irudiak modu dinamikoan antolatuta zeuden, eta Jainkoaren eta Adamen arteko elkarreragina eszena ikoniko gisa nabarmentzen zen. Irudien hierarkia eta mugimendua espazio osoan zehar egituratuta zegoen.

Azken Afaria

Tenpera grasa igeltsu gainean; teknika esperimentala, zeinak berehala degradazioa ekarri baitzuen. Fresko teknikaren ordez erabilitako tenpera grasa zen. Saiakuntza tekniko honek lanaren kontserbazioan arazo handiak sortu zituen. Irudien proportzioa eta naturalismoa nabarmentzen ziren. Apostoluen keinu eta jarrerak giza sentimenduen adierazpen sotila erakusten zuten, mugimendua iradokiz. Jesusen irudia, lasaitasuna eta orekaren sinbolo gisa, estatikoagoa zen. Perspektiba lineala eta konikoa erabiltzen ziren. Ihes-puntua Kristoren buruan eta atzeko leihoan kokatzen zen, eszenari sakontasun eta harmonia emanez. Argiak pertsonaien inguruko bolumenak eta espresioak nabarmentzen zituen, argi eta itzalen bitartez. Naturalismoan sakontzen zuen, baina ez zen tenebrismoa. Kolore beroak eta hotzak orekatuta erabiltzen ziren; urdinak eta gorriak nagusi ziren, protagonisten jantziak nabarmenduz. Marrazkia eta kolorea elkarlanean zeuden, harmonia bisuala sortuz. Leihoetan paisaia apala eta urruna ikus zitekeen, espazio irekia eta sakontasuna gehituz. Konposizio piramidala eta orekatua. Apostoluak hiruko taldetan antolatuak zeuden, espresio eta keinu ugarirekin. Jesusen figura zentralak eszena gidatzen zuen, harmonia eta lasaitasuna transmitituz. Judasen posizioa eta diru-poltsa bere irudikapen bereziaren gako ziren. Eszena osoa ikuspuntu bakarretik ikusteko diseinatua zen, eszenaratze dramatiko eta monumentalarekin.

David

Eskultura marmolean zizelkatua zen. Michelangelok marmol bloke bakarra erabili zuen, eta horren akatsak sormenaren bidez gainditu zituen. Eskultura exentua zen (hiru dimentsiotan ikusgarria). Pertsonaia osoaren irudikapena zen, heroia gorputz osoko eskultura gisa irudikatuz. David estatikoa zen, baina tentsio handiko jarrera klasikoan zegoen. Eskuineko besoa bertikalean zegoen, eta ezkerrean habaila zeukan. Ezkerreko hanka pixka bat tolestuta zegoen, gorputzari kontraposta posizioa emanez. Buruak eskuinalderantz egiten zuen, eszena dinamizatuz. Giza gorputzaren proportzio eta anatomia maisuki tratatuta zeuden, nahiz eta burua eta eskuak handiagoak izan, ikuspegi bakarretik ikusteko egokitzapenak zirela eta. Naturalismo handia erakusten zuen, baina barneko tentsioa eta dramatismoa azpimarratzen zituen. Marmolaren leuntasunak eta gorputzaren xehetasunek egilearen eskultura-gaitasuna nabarmentzen zuten. Konposizioa orekatua eta kontraposta posizioan oinarrituta zegoen. Estatikoa zirudien arren, irudiak gertakari goren baten zain zegoela iradokitzen zuen. Gorputz-adarren tentsioak eta gorputzaren jarrera naturalak indarra eta lasaitasuna uztartzen zituzten. Eskulturaren ikuspegi nagusia aurrez aurrekoa zen, baina ingurutik ikus zitekeen.

Pietà

Materiala eta teknika

Eskultura marmol bakarrean zizelkatua zen. Michelangelok soberan zegoen material guztia kendu zuen irudia ateratzeko. Modelatu leuna eta xehetasun handikoa zen; jantzien tolesturak eta gorputzen anatomia maisutasunez landuak ziren.

Tipologia

Eskultura exentua zen (hiru dimentsiotan ikusgarria). Bi pertsonaia erakusten zituen multzo eskultorikoa zen.

Konposizioa

Konposizio piramidala zen: Ama Birjinaren gorputzak osatzen zuen piramidearen oinarria, eta haren gainean Kristoren irudia zegoen. Egitura orekatua zen, eta mugimendu sentsazioa arropen tolesturetan adierazten zen.

Irudiaren trataera

Irudiek proportzio desberdinak zituzten: Ama Birjinaren gorputza handitu egin zen, Kristoren gorpu biluzia bere magalean edukitzeko. Kristoren gorputz biluziak eta Amaren tolestura dinamikoek kontrastea sortzen zuten. Mariaren lasaitasunak kontrastean jartzen zuen Kristoren gorpuaren tentsioarekin, eskortzoan erortzen zenean.

Konposizioaren xehetasunak

Arroparen tolesturetan "oihal bustien teknika" nabarmena zen, Ama Birjinaren anatomia iradokitzeko. Edertasun klasikoaren eta erlijiozko edukiaren uztarketa zen.