Castelao: vida, obra literaria e gráfica do intelectual galego (1886–1950)

Alfonso Daniel Rodríguez Castelao (1886–1950)

Biografía

Alfonso Daniel Rodríguez Castelao (Rianxo, 1886 – Bos Aires, 1950) é a figura máis sobranceira da cultura galega do século XX. Desempeñou múltiples facetas: pintor, debuxante, narrador, dramaturgo, ensaísta e político galeguista. Naceu en Rianxo no seo dunha familia mariñeira. Entre os 10 e os 14 anos residiu na Pampa arxentina, onde emigrara o seu pai. De volta a Galicia estudou o bacharelato e a carreira de Medicina en Santiago de Compostela.

Amosou unha grande habilidade como debuxante e caricaturista. Durante estes anos participou na agrupación Acción Gallega e ingresou no galeguismo ao entrar en contacto coas Irmandades da Fala, iniciando un intenso labor político. Comezou tamén a súa relación co grupo ourensán de Risco, Otero e Cuevillas, e en 1920 fíxose cargo da dirección artística da revista Nós. En 1926 foi elixido membro da Real Academia Galega.

Tras o remate da ditadura de Primo de Rivera incrementou a súa actividade política. Foi un dos principais promotores do Estatuto de Autonomía para Galicia, aprobado en plebiscito en 1936. Ao remate da Guerra Civil exiliouse primeiro a Nova York e logo a Bos Aires, onde continuou a defensa da causa republicana ata o seu pasamento en 1950.

A súa obra literaria

Castelao comezou cultivando a narrativa; máis tarde desenvolveu o seu labor como ensaísta e, por último, como dramaturgo.

Principais características

• Crítica social: denuncia as inxustizas que sofren os máis débiles, defensa das clases populares, reivindicación da lingua galega e defensa da democracia fronte ao fascismo e ao imperialismo.
• Humor acedo: a través da ironía e da retranca amosa os defectos da sociedade galega do seu tempo.
• Lirismo: emprego abundante de recursos expresivos.
• Concisión e brevidade na maior parte das súas pezas narrativas.

Narrativa

• Un ollo de vidro: é unha novela curta centrada no tema do ultratumba.
• Cousas: reúne un conxunto de breves relatos acompañados de ilustracións.
• Retrincos: é unha colección de relatos, aparentemente autobiográficos.
• Os dous de sempre: é a única novela longa de Castelao.

Ensaio

A obra máis relevante en ámbito ensaístico é Sempre en Galiza. Foi escrita entre 1935 e 1947 e publicada en Bos Aires en 1944. Constitúe o texto máis importante do pensamento galeguista da época: define Galicia con características propias e propón, entre outras cuestións, un federalismo para os pobos ibéricos.

Teatro

Os vellos non deben de namorarse (1941) é a única obra teatral de Castelao. Foi estreada en Bos Aires en 1941 e publicada en libro en Galicia en 1953. Consta de tres lances independentes: trátase de tres versións dun mesmo drama. En cada lance aparece un vello namorado dunha moza e un mozo que rivaliza con el; en todos os lances tamén aparece a figura da Morte, que advirte ao vello das dramáticas consecuencias do seu namoramento.

Obra gráfica

Castelao foi tamén pintor, debuxante e caricaturista, converténdose na principal figura da arte galega do seu tempo. Publicou os debuxos do álbum Nós (1916), Cincuenta homes por dez reás (1931) e a serie Cousas da vida. Nestas obras presenta personaxes populares —labregos e mariñeiros— e, a través do humor, ofrece unha visión crítica da vida da Galicia do seu tempo.

Obras destacadas

• Nós (álbum de debuxos, 1916)
• Cincuenta homes por dez reás (1931)
• Cousas (relatos ilustrados)
• Sempre en Galiza (ensaio, 1944)
• Os vellos non deben de namorarse (teatro, 1941)

Nota final

Castelao permanece como unha das figuras centrais da identidade cultural e política galega, tanto pola súa produción plástica como pola súa obra literaria e compromiso político.