Biztanleriaren banaketa — Espainia eta EAE

Sarrera

5. gaia: Biztanleriaren banaketa eta lurraldez lurraldeko desorekak Espainian eta Euskal Autonomia Erkidegoan

Demografia biztanleria aztertzen duen zientzia da, eta informazioa hainbat iturritatik lor daiteke, esaterako, zentsuetatik, udal erroldetatik, erregistro zibilguneetatik, estatistiketatik edo galdetegietatik.

Espainiako egoera orokorra

Espainian 2008an 46 milioi inguru pertsona bizi ziren, gutxi gorabehera 91 biztanle/km², Europako batez bestetik apur bat txikiagoa. Biztanleria honen banaketa oso desorekatua zen eta gaur egun ere hala da: kontzentrazio handia eta ingurune deskonprimatuak ageri dira. Gaur egun estatuan 47.804.000 pertsona inguru bizi dira.

Banaketa eta dentsitateak

Dentsitate handienak normalean hiriburuetan eta periferian daude, adibidez Madril, uharteetan, Ceuta eta Melilla, eta txikienak, berriz, Gaztela–Mantxan, Leonen edo Caceresen antzeman daitezke.

Desorekaren jatorri historikoa

Desoreka hau hainbat arrazoiren ondorio da. Garai preindustrialean faktore naturalak ziren nekazaritzaren oinarriak, eta dentsitate handienak klima leuneko zonaldeetan biltzen ziren, bereziki Mediterraneoan. XVI. mendean gorakada ekonomikoaren ondorioz Gaztela populatuena bihurtu zen, baina honek ez zuen denbora luzez iraun: XVII. mendean krisiak Gaztelan eragin nabarmena izan zuen, eta dentsitateak kostalde eta uharteetara mugitu ziren.

XIX. mendetik gaur egunera: faktore ekonomikoak eta migrazioa

XIX. mendetik 1975era bitartean faktore naturalek garrantzia galdu zuten eta aldaketa demografikoek areagotu egin zuten joera hori. Madril eta inguruko perife ria indartu ziren batzuetan bertako hazkundearen, eta beste batzuetan barne migrazio eta jarduera ekonomikoen eraginez (adibidez, industriasunen garapena eta turismoa Mediterraneoan eta uharteetan).

• XIX. mendetik 1975era: faktore naturalak baino ekonomikoek eragin handiagoa izan zuten; Madril eta perife ria indartu ziren.
• Garai postindustrialetan: petrolioaren krisiak gogor jo zituen zenbait eremu industrial, eta horrek emigrazio itzulerak zein bestelako aldaketak eragin zituen.
• Gaur egun: Madril eta Mediterraneoko ardatza indartu dira, iparraldea moteldu egin da. Autonomia Erkidegoek azalearen %18 hartzen dute baina biztanleen %60 kontzentratzen dute.

Probintzien arteko diferentziak

Probintzien artean aldea nabaria da: adibidez Teruel eta Soria 10 biztanle/km² inguruko dentsitate txikia dute, eta kontrastean Madril eta Bartzelona 680 biztanle/km² inguru izan ditzakete. Orokorrean, biztanleriaren %76a hiritarra da eta hiriburu eta hiriguneetan kontzentratzen da bereziki.

Hiri handi gehienak perife rian eta uharteetan daude (Madril, Zaragozaren eta Valladolid ezik), eta haien inguruko udalerriek hazkunde handia izan dute.

EAE: datuak eta banaketa

Euskal Herriari dagokionez, gaur egun ia 3,6 aldiz jende gehiagok bizi du XX. mendearen hasieran baino (2011n 2.174.033 biztanle). EAEren dentsitatea altuagoa da Espainiako batez bestekoa konparatuta: 298,14 biztanle/km², baina alde nabarmenak daude probintzien artean: dentsitate altuena Bizkaian eta Gipuzkoan agertzen da, eta Araban txikiena.

Probintzien ezaugarriak

• Bizkaia: 1.152.406 biztanle inguru; Bilbo inguruan daude dentsitate gune handienak: Bilbo hirigunean eta itsasadarraren ezkerraldeko eremuetan (Portugalete, Sestao, Barakaldo) eta Basaurin. Beste leku batzuetan dentsitate txikiagoak ageri dira.
• Gipuzkoa: 702.897 biztanle inguru; pilatze handiena Donostian gertatzen da. Hala ere, ez dago hainbiziko desorekak eta dentsitate altuak lurralde osoan zehar zabalduago daude.
• Araba: 318.730 biztanle ingurukoak; alde nabarmenak daude: hiriburuan eta industrializatutako eremuetan (Laudio eta Amurrio bezalakoak) biztanleria handia da; gainerako udalerri askotan demografia txikia da.

Demografia aldaketak eta industrializazioa

Ikusi dugunez, EAEko biztanleria ez dago uniformeki banatuta: leku batzuetan populazioa pilatuta dago, eta beste batzuetan jende gutxi bizi da. Kontrastean, kostaldean ditugu dentsitaterik handienak eta barrualdean txikienak. Industrializazioak eragin erabakigarria izan du horretan, batez ere Bizkaia eta Gipuzkoan.

Demografia-aldaketa aipagarriak gertatu ziren XX. mendeko lehen hamarkadetan. Bizkaiak eta Gipuzkoak hasi zuten industrializazioa, eta horrek jendea erakarri zuen bertatik eta Espainiatik. Hala ere, hazkundea lurraldeka ezberdina izan zen: Bizkaiko industria-eremuak itsasadarraren ezkerraldean kontzentra ziren; Gipuzkoan, berriz, industria lurralde osoan sakabanatu zen, eta horrek banaketa orekatua ekarri zuen. Araban, demografia-hazkundea beranduagokoa izan zen (1960tik aurrera) eta hiriburu eta industriaguneetan nabarmendu zen.

1975eko krisia ekonomikoak immigrazioa geldiarazi zuen eta aldaketa sakonak eragin zituen populazio-mugimenduetan: ezkontzak eta jaiotzak jaitsi ziren eta industriaguneetatik ateratzen hasi zen jendea. Hala ere, azken urteotan berriro ere aldaketa nabarmenak izan dira biztanleriaren banaketan.

Biztanleriaren bilakaera

Hazkundearen erritmoa ez da etengabea izan; aldakorra izan da. XX. mendearen hasierako hazkunde-tasak %1 baino pixka bat handiagoak ziren. Gerraren ondoren erritmoa bizkartu zen eta 1940 eta 1970 urteen artean biztanleria bikoiztu egin zen; bereziki 1960ko hamarkadan nabarmendu zen hazkuntza. 1970 eta 1981 urteen artean hazkundea moteldu egin zen migrazioak baretu zirelako, baina hazkundeak jarraitu zuen. 1981etik aurrera beheranzko joera txiki bat hasi zen, EAEra sartzen zen jende kopurua ateratzen zenaren gainetik ez zegoelako.

Baina biztanleriaren bilakaera ez da homogeneoa izan lurralde osoan. Arabak ez zuen biztanleriarik galdu eta areago lehen hamarkadetako igoerak baino handiagoak izan ziren. Eskualdez eskualde, Arabako Lautada, Gorbeia ingurua eta Plentzia–Mungia izan dira hazkunderik handiena izan dutenak. Udalerri batzuetatik bestera alde nabarmenak daude: biztanlerik gutxien duten udalerrietan 1981–2001 aldian populazio-kontzentrazio txikiagoa izan zen, eta hazkundea handiagoa izan zen XXI. mendearen lehen hamarkadan.

Hiriburuetan, Bilbo salbu, bitarteko udalerrietan izandako hazkundeak handitu egin dira, baina hazkuntza txikiagoa da herri txikietan baino.

Ondorioak

Laburbilduz, Espainian eta EAEn biztanleriaren banaketa oso desorekatu dago eta honen jatorria historikoa, ekonomikoa eta soziala da. Industrializazioa, migrazioa eta galdu diren edo erakarrita gelditu diren jarduera ekonomikoek eragin handia izan dute banaketarako. Epe labur eta luzera begira planifikazio neurriak, zerbitzuen banaketa eta politika demografiko egokiak beharrezkoak izango dira lurralde arteko desorekak arintzeko.