Berrezarkuntzaren Krisia eta Monarkiaren Erorketa (1898-1931)

98ko Hondamendia eta Erregenerazionismoa

98ko Hondamendia XIX. mendearen amaieran Espainiak bizi izan zuen krisi politiko, militar eta moral sakona izan zen. Espainia egoera ekonomiko ahulean zegoen eta mende hasieran Hego Amerikako koloniak galdu ondoren, azken koloniak baino ez zituen mantentzen: Kuba, Puerto Rico, Filipinak eta Karoliniak. Kolonia hauetan, bereziki Kuban, independentziaren aldeko mugimenduak indartu ziren Espainiako gobernuek autonomia eskaerak onartu ez zituztelako.

Kubako gizartea erradikalizatu egin zen Espainiak ezarritako neurri ekonomikoen ondorioz, eta matxinadak hasi ziren. Sagastaren gobernuak autonomia osoa proposatu bazuen ere, beranduegi izan zen. AEBek, interes ekonomikoengatik, Kubako independentzia babestu zuten eta 1898an Espainiari gerra deklaratu zioten *Maine* itsasontziaren hondoratzea aitzakiatzat hartuta. Gerra laburrean Espainia azkar garaitua izan zen.

Pariseko Bakearen bidez, Espainiak Puerto Rico, Filipinak eta Guam galdu zituen, eta Kubak independentzia lortu zuen. Porrot honek Espainiaren inperioaren amaiera ekarri zuen eta identitate krisi sakona sortu zuen, 98ko Hondamendia izenez ezagutzen dena. Egoera honen aurrean, **Erregenerazionismoa** sortu zen, Berrezarkuntzaren sistema kritikatu eta herrialdea modernizatzeko helburua zuen mugimendu politiko eta intelektuala.

Marokoko Auzia eta Bartzelonako Aste Tragikoa (1909)

Alfontso XIII.aren erregealdian, 1898ko Hondamendiaren ondoren, Espainiak bere kanpo politika Afrikara bideratu zuen. 1906ko Algeciraseko Itunaren bidez Maroko Frantzia eta Espainiaren artean banatu zen, eta Espainiari Rif eskualdea egokitu zitzaion. Bertako biztanleek okupazio espainiarra ez zuten onartu eta gerrillak antolatu zituzten.

Maura kontserbadorea gobernuburu zela, Rif kontrolatzeko armada handitu eta erreserban zeuden gazteak gerrara bidali zituzten, gehienak klase apaletakoak. Barranco del Lobo bezalako porrot militarrek eta mobilizazioek haserre sozial handia sortu zuten, bereziki Bartzelonan.

Horrela piztu zen 1909ko **Bartzelonako Aste Tragikoa**. Hasieran greba orokorra izan zen, baina laster altxamendu bortitz bihurtu zen: barrikadak altxatu ziren, elizak erre zituzten eta hildakoak egon ziren. Gobernuak armada bidali zuen eta errepresioa oso gogorra izan zen. Istiluetan parte hartu zuten hainbat lagun eta *Francisco Ferrer Guardia* intelektual anarkista fusilatu zituzten, nazioarteko gaitzespena eraginez.

Errepresioaren ondorioz, Maura kargutik kendu zuten eta boterea Alderdi Liberalak hartu zuen, Canalejas buru zela. Aldi berean, errepublikazaleek eta sozialistek monarkiaren aurkako aliantza indartu zuten.

Marokoko gatazkak aurrera jarraitu zuen eta Espainiak porrot militarrak izan zituen, 1921eko Annualgo Hondamendia nabarmenena. Azkenean, Primo de Riveraren diktadurara arte ez zen egoera kontrolpean jarri.

1917ko Krisia eta Annualgo Hondamendia (1921)

Alfontso XIII.aren erregealdian Espainiak Marokoko iparraldea (Rif eskualdea) kolonizatu zuen, baina bertako biztanleek ez zuten okupazioa onartu eta gerrilla bidez egin zioten aurre. Gerrilla horiek kontrolatzeko gazte penintsular asko gerrara bidali zituzten, gehienak klase apaletakoak, eta horrek protesta sozial ugari sortu zituen. Egoera ez zen Primo de Riveraren diktadurara arte kontrolpean jarri.

Testuinguru horretan kokatzen da **1917ko Krisia**, izaera hirukoitza izan zuena:

• Krisi Militarra

  Penintsulako eta Marokoko militarren arteko desadostasunak sortu ziren, eta penintsulakoek Defentsa Batzarrak sortu zituzten beren egoera hobetzeko. Gobernuak, militarren presioaren aurrean, eskaerak onartu zituen.

• Krisi Politikoa

  Ezegonkortasuna eta ustelkeria nagusitu ziren. Parlamentua ia ez zen biltzen eta 1917ko uztailean Parlamentarioen Biltzarra deitu zen Bartzelonan, Lliga Regionalistak bultzatuta, txandakatze sistema amaitu eta konstituzio erreforma eskatzeko. Hala ere, erreformak ez ziren gauzatu.

• Krisi Soziala

  I. Mundu Gerraren ondorioekin lotuta egon zen. Espainia neutrala izan arren, inflazioa, langabezia eta bizi baldintzen okertzea nabarmenak izan ziren. Horren aurrean, UGT eta CNT sindikatuek greba orokorra deitu zuten 1917ko abuztuan, eta istilu larriak gertatu ziren hiri industrial nagusietan.

1917tik aurrera, Berrezarkuntzaren sistema gainbeheran sartu zen. Gobernuak oso ahulak izan ziren (1918-1923 artean 10 gobernu), eta langile mugimendua gero eta indartsuagoa bihurtu zen, bereziki CNT. Greba ugari izan ziren, nabarmenena La Canadiensekoa, zeinak 8 orduko lanaldia onartzea ekarri zuen. Aldi berean, errepresioa areagotu zen, *Ley de fugas* bezalako neurriekin.

Egoera larritu zuen gertakaririk handiena **1921eko Annualgo Hondamendia** izan zen. Abd-el-Krim buru zuten rifeñoek espainiar tropak garaitu zituzten, eta honek iritzi publikoa asaldatu zuen. Marokoko gerra errentagarria izan beharrean, porrot eta hildako askoren iturri bihurtu zen. Parlamentuan erantzukizunak eskatu ziren eta **Picasso txostena** egin zen, erregearen erantzukizuna ere zalantzan jarriz.

Azkenik, egoera politiko eta sozialaren kontrola galduta, eta Annualgo Hondamendiaren inguruko eztabaidak Kongresura iritsi behar zirenean, 1923an Primo de Riverak estatu kolpea eman zuen, Alfontso XIII.aren babesarekin, diktadurari hasiera emanez.

Primo de Riveraren Diktadura eta Monarkiaren Erorketa

Primo de Riveraren Diktadura 1923an hasi zen estatu kolpe baten bidez eta 1931ra arte luzatu zen, Alfontso XIII.aren babesarekin. Erregeak diktadura babesteak monarkiaren prestigioa eta fidagarritasuna ahuldu zituen, eta azkenean Berrezarkuntzaren sistema amaitzea ekarri zuen.

Diktadura Annualgo Hondamendiaren ondorengo krisi politiko, sozial eta militarraren testuinguruan sortu zen. Primo de Riverak bere burua ordena eta egonkortasuna berrezarriko zituen lider gisa aurkeztu zuen, oposizio politikoa, langileen protestak eta aldarrikapen demokratikoak geldiarazteko helburuarekin. Alfontso XIII.ak kolpea onartu zuen eta monarkia mantendu zen diktadura militar baten barruan.

• Direktorio Militarra (1923-1925)

  Erregimen konstituzionala bertan behera geratu zen eta boterea militarren esku gelditu zen. Marokoko gatazka amaitu zen **Alhucemaseko lehorreratzearen** ondoren (1925), Frantziaren laguntzaz. Aldi berean, *Unión Patriótica* alderdia sortu zen, diktaduraren euskarri politiko gisa.

• Direktorio Zibila (1925-1930)

  Kargu publikoak zibilen esku utzi ziren, baina sistema autoritarioak bere horretan jarraitu zuen. Erregimenak eredu korporatibista ezarri zuen, Mussoliniren Italiaren antzera: Asanblada Nazionala sortu zen, alderdi eta sindikatu bakarra ezarri, eta parte-hartze politikoa murriztu zen. Ekonomian, politika protekzionista eta interbentzionistak aplikatu ziren, obra publiko ugari egin eta estatuaren monopolioak sortuz (Campsa, Telefónica), hazkunde ekonomikoa lortuz.

1925etik aurrera, oposizioa berriro antolatzen hasi zen: errepublikarrak, sozialistak, katalan nazionalistak eta anarkistak. Militar batzuen artean ere diktaduraren aurkako jarrerak agertu ziren (1926ko Sanjuanada). Zentsura egon arren, kritika soziala gero eta handiagoa izan zen, eta azkenean 1930ean Alfontso XIII.ak Primo de Riveraren dimisioa eskatu zuen, honek armadaren babesa galdua baitzuen.

Ondoren etorri zen **Diktablanda** (1930-1931), Berenguer eta gero Aznar gobernuburu zirela, baina benetako erreformarik ez zen egin. Oposizioak **Donostiako Hitzarmena** sinatu zuen eta monarkiaren aurkako mugimendua indartu zen. Azkenean, 1931ko apirilaren 12ko udal hauteskundeetan indar errepublikarrak hiri nagusietan nagusitu ziren, eta horren ondorioz **II. Errepublika** aldarrikatu eta Alfontso XIII.a erbesteratu egin zen.