Berrezarkuntza Espainian (1874-1923): Sistema, Krisiak eta Kolonialismoa

Berrezarkuntzaren Oinarri Politikoak eta Sistema (1874-1923)

Sei Urteko Iraultzak porrot egin ostean, Cánovas del Castillok Borboien erregealdia berreskuratu zuen. Isabel II.aren abdikazioaren ondoren, 1874an Alfonso XII.ak Sandhursteko Manifestua argitaratu zuen, eta Martínez Camposek pronuntziamendu bat egin zuen Sagunton, Alfonso XII.a Espainiako errege izendatuz. Cánovas gobernu burua izan zen errege berriaren etorreraren zain.

Epealdi honetan, erregeak eta haren ordezkariak agindu zuten:

• 1874-1885: Alfonso XII.a
• 1885-1902: Maria Kristina erregeordea
• 1902-1923: Alfonso XIII.a

Sistema Politikoa eta Caciquismoa

Sistema politikoa Cánovas del Castillok diseinatu zuen, egonkortasuna eta bi alderdi nagusien txandaketa bermatzeko. 1876ko Konstituzioak botere banaketa ezarri zuen: erregeak botere handiak zituen, eta Gorteak bi ganbarakoak ziren (Senatua eta Diputatuen Kongresua). Sufragioa murriztua izan zen 1890 arte, gero unibertsala bihurtu zen. Askatasun pertsonalak zabalak ziren, baina legeek mugatu zitzaketen, eta estatua katolikoa zen, beste erlijioak toleratuz.

Hauteskunde iruzurra (“caciquismoa”) funtsezkoa izan zen, batez ere landa eremuetan: tokiko jauntxoek herritarren botoak manipulatzen zituzten, gobernuaren emaitza bermatzeko. Sistema horren bidez, bi alderdi dinastiko nagusiek txandaka gobernatzen zuten:

• Kontserbadorea (Cánovas)
• Liberal Fusionista (Sagasta)

Alderdi liberalak neurri progresistagoak proposatu zituen, hala nola sufragio unibertsala (1890) eta Elkarteen Legea (1887).

Oposizio Indarrak

Oposizioan sortu ziren indarrak XIX. mendearen azken laurdenean:

• Errepublikazaleak: Partido Radical Republicano (Lerroux)
• Langile Mugimendua: PSOE, UGT, CNT
• Alderdi Nazionalistak: EAJ-PNV, Lliga Regionalista

Alderdi hauek gobernuko bi alderdien sistemaren aurka indarra hartu zuten.

Espainiako Politika Koloniala

Berrezarkuntzako politika koloniala bi ardatzetan oinarritu zen: Amerikako eta Ozeano Bareko kolonien defentsa eta galera, eta Afrikan lurralde berriak eskuratzea.

Amerika eta 1898ko Hondamendia

XIX. mendean Kubako ekonomia azukre, kafe eta tabakoan oinarritzen zen, baina irabaziak Espainiara bideratzen ziren, eta horrek independentziaren aldeko mugimendu indartsua sortu zuen. Bigarren gerra 1895ean hasi zen “Baireko Oihu”arekin, José Martí buru zela. Independentistek landa eremuak kontrolatu zituzten, espainiarrak hiri eta gotorlekuetara mugatuz. Weyler jenerala izendatu zuten gerra gogorrak egiteko, uhartea hondatuz eta nazioarteko protesta sortuz.

1898an Maine itsasontzi estatubatuarra suntsitu ostean, Estatu Batuek Espainiari gerra deklaratu zioten, eta Pariseko Bakearekin amaitu zen. Ondorioz, Espainiak Kuba, Puerto Rico, Filipinak eta Guam galdu zituen. Gertakizun hau 1898ko Hondamendia izenez ezagutzen da, krisi politiko, ekonomiko eta moral handia eraginez.

Maroko: Gerra eta Okupazioa

Espainiak XV. mendetik Afrikako iparraldean zenbait eremuren kontrola zeukan (Ceuta eta Melilla), kostalde estrategikoak eta kartzela funtzioak zituztenak. Amerikako kolonien galera eta Afrikako kolonizazio garaian, Espainiak Marokon bere eragina lortu nahi zuen. 1906ko Algecirasko Konferentzian Frantziak eta Erresuma Batuak eragin eremu batzuk onartu zizkioten Espainiari, eta 1913an ofizialki protektoratua ezarri zuen, Tetuan hiriburutzat hartuta.

Hala ere, I. Mundu Gerraren ondorioz okupazioa ez zen guztiz aurrera eraman. 1919an berriro ekin zitzaion, baina 1920an Rifeko kabilak Abd el Krim buru zutela matxinatu ziren. 1921ean espainiar armadak porrot larria jasan zuen Annualen: 14.000 gizon galdu ziren, eta armak eta hornidura galdu. Gertakizun horiek Primo de Riveraren estatu kolperaino eragin zuten, okupazio gerra behin betiko amaitu arte.

Ekonomia eta Gizartea Berrezarkuntzan

Berrezarkuntza garaian Espainiako ekonomian aldaketa sakonak gertatu ziren, baina beste herrialde industrializatuen aldean atzeratua zegoen. Hasieran, gobernuak neurri protekzionistak eta librekanbistak konbinatu zituen, eta trenbideak eraikitzen lagundu zuen, 1895etik bikoiztu zen kopurua.

Industrializazio prozesua gehienbat atzerriko konpainien bidez bultzatu zen, eta lurralde batzuen garapena eta komunikabideak hobetu ziren. Asturias, Bizkaia eta Katalunia nabarmendu ziren, hiriak eta industriaguneak haziz. Kolonien galerak Espainiaren industria nazioarteko merkatuetan kokatzeko zailtasunak ekarri zituen, baina Madrilek garapen handia izan zuen, trenbideen eta kolonietatik itzuli ziren kapitalen bidez. Industrializatutako eremuek immigrante ugari jaso zuten, baina biztanleriaren %64 oraindik lehen sektorean zegoen.

Gizarte Oligarkikoa eta Langile Mugimendua

Gizartea oso oligarkikoa zen; elite ekonomikoek botere politikoa ere eskuratzen zuten. Lurjabe handiak eta goi burgesia nagusi ziren, eta burgesia ertainekoak alderdi nagusietatik kanpo geratu ziren, nazionalista edo errepublikarren mugimenduetan sartuz. 1890era arte sufragio unibertsala ezarri gabe, desberdintasun juridiko eta sozialak nabarmenak ziren. Nekazari txikiak eta langileak egoera txarrean bizi ziren, soldatak baxuak eta lan baldintzak txarrak, eta presio fiskala gehitu zitzaien; soldaduskarako derrigorrezko zerga batek klase baxuena kaltetzen zuen.

Langile mugimenduak indarra hartu zuen, batez ere hirietan, non industrializazioa, migrazio handia eta baldintza gogorrak zeuden. PSOE, CNT eta beste alderdi ezkertiarrek presentzia handia izan zuten. Hegoaldean nekazari eta langileak egoera oso txarrean ziren, analfabetismoa %64koa izanik, eta anarkismoak indarra hartu zuen.

Bartzelonako Aste Tragikoa (1909)

Tentsio sozial horren adibide garbia Bartzelonako Aste Tragikoa izan zen 1909an, Marokoko gerran soldaduskarako erreklutamenduaren eta lan baldintza txarren aurka. Langileek greba orokorra eta matxinada bortitza egin zuten, kaleak hartu, barrikadak jarri eta elizak eta komentuak erre zituzten. Gobernuak gerra egoera ezarri eta armada bidali zuen matxinada zapaltzera. Tentsio sozial hau Berrezarkuntza garaian gero eta handiagoa joan zen, ekonomiaren eta gizartearen desberdintasunek lagunduta.

Berrezarkuntza Sistemaren Azken Krisia

Kubako eta kolonien galerak (1898ko Hondamendia) bi alderdi dinastikoak oso ahuldu zituen, eta Cánovasek eta Sagastak diseinatutako hauteskunde iruzurrak eta txandaketak gero eta gutxiago funtzionatzen zuten. Alderdi bakoitzak lider sendo faltagatik ezin zuen gobernua egonkortu, eta horrek etengabeko gobernu aldaketak eragin zituen, ezegonkortasun politiko handia sortuz. Egoera are larriagotu zuten Bartzelonako Aste Tragikoak (1909) eta Canalejasen erailketak, non langile, anarkista eta errepublikarren protesta bortitzak gertatu ziren.

1917ko Krisiaren Hiru Ardatzak

1917ko krisia hiru ardatz nagusitan eman zen:

1. Militarren protesta: Soldatak baxuak ziren, Marokora bidalitako politika ez zuten onartu, eta Defentsa Batzordeak sortu ziren graduak eta soldatak zuzentzeko.
2. Krisi politikoa: Parlamentuak ez zuen funtzionatzen, alderdi dinastikoek Gorteak itxi zituzten, eta oposizioak alderdien txandaketari bukaera ematea, kontzentrazio gobernu bat eta autonomia Kataluniarentzat eskatu zituen.
3. Krisi soziala: Langileek greba orokorra egin zuten prezioen igoeraren eta lan baldintza txarren aurka. Grebak industrializatutako gune guztietan hedatu ziren (Bartzelona, Madril, Bizkaia, Asturias), eta errepresioak hildako eta zauritu ugari utzi zituen.

Diktadurara Bidean (1917-1923)

1917tik 1923ra, faktore askok diktadura militarra ekarri zuten. Sistema politikoaren ezgaitasuna nabarmena zen: sei urteetan 14 gobernu etorri ziren, eta ez zuten arazoei irtenbiderik eman. Desordena publikoak eta langile mugimenduaren erradikalizazioa areagotu ziren, boltxebikeen iraultzaren eraginez eta nekazal grebak jarraituz Andaluzian, Extremaduran eta beste eremu batzuetan.

Kataluniako nazionalismoak indarra hartu zuen, Lliga Regionalista eta 1922an sortutako Acció Catalana eta Estat Català bezalako alderdiekin, zentralisten eta militarren kezka sortuz.

Marokoko auziak, batez ere Annualeko porrotak (1921), sistema eta armadaren desprestigioa areagotu zuen. Espainiako armadak 14.000 gizon galdu zituen, armak eta hornidura galdu, eta Rifeko lurraldea utzi behar izan zuen, Melilla babestuz. Hondamendi horiek errepublikano-sozialisten kritika gogorrak ekarri zituzten, eta militarren protagonismo politikoa berriro agerian utzi zuten.