Axular eta Euskal Literaturaren Urrezko Aroa (XVI-XVII. mendeak)

Axular: Bizitza eta Obra Nagusia

Biografia eta Ibilbidea

Pedro Agerre, Axular izenez ezaguna, 1556an jaio zen Urdazubin (Nafarroa) eta 1644an hil zen Saran (Lapurdi). Iruñean Teologia ikasketak egin zituen eta Donibane Lohizunen bizi izan zen. Bere libururik ospetsuena Gero da, 1643an argitaratua. Axular izengoitia bere baserriaren izenetik hartu zuen.

Testuinguru Soziopolitiko eta Kulturala

Axular XVII. mendean bizi izan zen, euskararentzat garai zail batean, non idazle gutxik erabiltzen zuten euskara idazlanetan. Kristautasuna oso garrantzitsua zen, eta Elizak eragin handia zuen pertsonen bizitzan eta kulturan. Erlijioa gai nagusienetako bat zen garai hartako literaturan.

Jorratutako Gai Nagusiak

• Bizitzaren zentzua eta betebeharra: Axularrek gizakiaren helburu nagusia Jainkoaren aurrean ondo bizitzea dela azpimarratzen du.
• Atzerapena eta damua: Gero liburuan, ideia nagusietako bat da gizakiak bere betebeharrak sarritan atzeratzen dituela eta horrek damura eraman dezakeela.
• Morala eta zuzentasuna: Testuan jarrera zuzena eta kristau-eredua jarraitzea proposatzen du.
• Denboraren erabilera: Axularrek denbora alferrik galtzearen arriskuez hitz egiten du, beti orainaldian ekitea eta arduratsu bizitzea gomendatuz.

Euskal Literatura XVI. eta XVII. Mendeetan

XVI. Mendeko Testuingurua eta Idazleak

Pizkundea eta Inprentaren Eragina

XVI. mendeko testuingurua ulertzeko, Pizkundea (Errenazimentua) garrantzitsua da, gizakiaren birbalorazioa (antropozentrismoa) eta arrazoia nagusitu baitziren. Inprentaren asmakuntzak (Gutenbergek 1456an) aldaketak ekarri zituen; izan ere, hizkuntza herrikoietan liburuak argitaratzen hasi ziren, eta euskal literaturaren idatzizko hasiera posible egin zen.

Trentoko Kontzilioa eta Kontrarreforma

Trentoko Kontzilioak (1545-1563) eta Kontrarreformak Elizaren barruan herri-hizkuntzen erabilera onartu zuten, batez ere katekesi lanetan.

Nafarroako Erresumaren Egoera

Nafarroako Erresuma IX-XVII. mendeetan egitura politiko independentea izan zen, baina 1512an Gaztelak Nafarroa Garaia konkistatu zuen, eta 1620an Nafarroa Beherea Frantziaren mende geratu zen. Nafarroako konkistak euskal lurraldearen banaketa ekarri zuen.

Idazle Nabarmenenak: Etxepare eta Leizarraga

XVI. mendeko euskal literaturan bi idazle nabarmentzen dira:

• Bernart Etxepare (Linguae Vasconum Primitiae, 1545), euskarazko lehen liburu inprimatuaren egilea. Bere lanaren gai nagusiak erlijioa, amodioa, autobiografia eta euskararen goraipamena dira, eta bertsolaritzako teknikak erabili zituen. Bere hizkerak ekialdeko behe-nafarrera erabiltzen du eta "Euskara, jalgi hadi kanpora" esaldiarekin euskararen zabalkundea aldarrikatu zuen.
• Joanes Leizarraga (Testamentu Berria, 1571), protestantismoaren eraginez euskaratu zuena eta hizkuntza literario batu bat sortzen saiatu zena. Euskararen batasunari ekarpena egin zion.

XVII. Mendeko Testuingurua eta Idazleak

Elizaren Eragina eta Kontrarreforma

XVII. mendeko testuinguruan, Eliza Katolikoak euskarazko testuak sustatu zituen Kontrarreformaren barruan, eta erlijio testuak euskaraz idazteko beharra ikusi zen. Euskal literatura batez ere erlijioaren menpe jarraitu zuen.

Axular eta Sarako Eskola

Idazle nagusien artean Axular (Gero, 1643) nabarmentzen da, euskal prosa kultuaren adibiderik garrantzitsuena izanik. Sarako Eskola XVII. mendeko euskal idazle katolikoen taldea izan zen.

Beste Idazle Garrantzitsu Batzuk

Beste idazle batzuk ere aipagarriak dira:

• Esteban de Tartas (Christianoren instrukzionea, 1672)
• Arnaud Oihenart (Notitia Utriusque Vasconiae, 1638)
• Joanes Haranburu (Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria)

Hedapena Ipar Euskal Herrian

XVII. mendeko euskal literaturaren hedapena batez ere Euskal Herriko Iparraldean eman zen, Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoan euskarazko liburu gehiago argitaratu baitziren, eta hezkuntzan eta elizan euskararen erabilera zabaldu baitzen.