As Reformas Fundamentais da Segunda República Española

A Reforma do Exército

A República atopou un exército cunha historia repleta de intervencións na política, que ocupaba un lugar privilexiado dentro do Estado e da sociedade, que carecía de armamento moderno e tiña un exceso de oficiais, moitos máis dos necesarios: 21.000 xefes e oficiais fronte a 118.000 homes de tropa.

Manuel Azaña impulsou persoalmente (a coñecida como Lei Azaña) unha reforma no exército que pretendía crear un exército profesional e democrático. Para iso, cría que era necesario reducir os efectivos militares e acabar co excesivo número de oficialidade. Azaña tamén se propoñía poñer fin ao foro especial dos militares e asegurar a súa obediencia ao poder civil, rematando coa tradicional intervención do exército na vida política e co golpismo.

O que máis destacaba na organización defectuosa do exército español, o que máis chamaba a atención ao público, era o exceso de persoal na oficialidade. Este problema, que era grave desde o punto de vista técnico e profesional, e non digamos desde o punto de vista do orzamento, non era o problema de fondo da organización militar española. Entón publicouse un decreto de retiros voluntarios, o máis xeneroso ditado en ningún país cando un país ten que eliminar parte da súa oficialidade militar.

Para estes fins, tomou as seguintes medidas:

• A Lei do Retiro da Oficialidade, pola que todos os militares en activo tiñan que prometer a súa adhesión ao réxime, concedéndolles a posibilidade de retirarse co soldo íntegro se así o desexaban.
• Suprimiuse a Lei de Xurisdicións.
• Suprimíronse algúns rangos tradicionais.
• Reduciuse o número de unidades e oficiais.
• Pechouse a Academia Militar de Zaragoza para frear o crecemento innecesario do número de oficiais.

Para evitar ter que recorrer ao exército e á Garda Civil, moi desprestixiada polas súas violentas represións, o Goberno provisional creou un novo corpo para ter unha forza leal á República: a Garda de Asalto, unha policía nacional republicana que debía utilizarse para controlar as manifestacións e asegurar a orde pública nas cidades. Aínda así, o poder militar seguiu controlando importantes postos do Estado, desde a xefatura da policía á da Garda Civil.

A reforma, aínda que estivo tecnicamente ben plantexada, non logrou os seus obxectivos porque o número de oficiais retirados foi menor do esperado polo Goberno. Conseguiuse a diminución dos gastos do exército, pero a redución do orzamento da defensa dificultou a modernización do material, do armamento e dos equipamentos. Por todo isto, a lei foi recibida por sectores do exército, sobre todo polos africanistas, como unha agresión á tradición militar e provocou amplas tensións e un intento de golpe de Estado militar do xefe da Garda Civil, o xeneral Sanjurjo, en 1932, coñecido como a “Sanjurxada”.

A Reforma Educativa

O Goberno de Azaña desenvolveu unha intensa actividade educativa destinada tanto a diminuír as elevadas taxas de analfabetismo (30-50 %) e mellorar o nivel cultural da poboación, como a modificar a mentalidade xeral, formando cidadáns libres e responsables capaces de levar a cabo a modernización do país.

Na Constitución estaba a nova filosofía educativa: ensino obrigatorio, gratuíto e laico. O Ministerio de Instrución Pública deseñou un ambicioso programa de escolarización que incluía a creación de numerosas escolas e a mellora da formación dos mestres, especialmente de ensino primario. O número de escolas aumentou en varios miles, os institutos de Bacharelato duplicáronse, mellorou a calidade do ensino, desenvolvéronse clases para adultos, creáronse novos centros de investigación (como a Fundación Nacional de Investigacións Científicas), recoñeceuse o dereito ao emprego das linguas de España no ensino, diminuíron as taxas de analfabetismo... Nunca na historia de España se fixera tanto en tan pouco tempo. O desexo de levar a instrución e a cultura a todos os lugares de España propiciou a aparición de novas experiencias. Entre elas destacaron as Misións Pedagóxicas, organizadas polo Ministerio e que levaron polos lugares e vilas o teatro, o cine, conferencias, libros... e A Barraca, agrupación teatral de estudantes universitarios dirixidos por Federico García Lorca que percorreu España representando pezas de teatro clásico e popular, ás veces adaptadas polo propio Lorca.

A Reforma Territorial

A Constitución republicana intentou conxugar as aspiracións de autogoberno dalgunhas rexións coa defensa do Estado unitario, establecendo que o Estado integral republicano era compatible coa autonomía dos municipios e as rexións. Aquelas zonas que, en razón de afinidades históricas, culturais e económicas, decidiran organizarse como rexión autónoma, deberían elaborar un Estatuto de Autonomía e superar as seguintes condicións:

• Ser proposto pola maioría dos concellos.
• Ser aprobado polos dous terzos dos electores da rexión en referendo.
• Ser aprobado polas Cortes Xerais.

Os cataláns foron os primeiros en elaborar o seu Estatuto, antes de aprobarse a Constitución republicana. Unha comisión reunida en Núria elaborou un proxecto que foi aprobado polos representantes dos concellos cataláns en xuño de 1931 e en referendo popular en agosto (99 % de votos afirmativos). A súa discusión nas Cortes foi lenta e polémica, acelerándose tras a tentativa golpista de Sanjurjo, e foi aprobado en setembro de 1932.