As Etapas Políticas da Segunda República Española: De 1931 ao Estalido da Guerra Civil

A Segunda República Española: Goberno Provisional e Constitución de 1931

Tras a proclamación da República, formouse un Goberno Provisional presidido por Alcalá Zamora. Nel tiveron cabida case todas as opcións políticas. O centro representábano os Radicais e os Radicais Socialistas. A esquerda estaba ocupada polos Socialistas e pola Alianza Republicana de Manuel Azaña. Os nacionalistas estaban representados polo catalán Olwer e o galego Santiago Casares. Fóra do poder ficaban os comunistas e anarquistas, alén dos partidos da dereita.

O Goberno Provisional formulou como misións principais solucionar o problema da proclamación da República Catalá e convocar eleccións a Cortes Constituíntes. Con este fin, celebráronse as primeiras eleccións democráticas republicanas en xuño de 1931, que deron a maioría a republicanos e socialistas.

A Constitución de 1931 (Doc. 2) foi aprobada o 9 de decembro de 1931. Os trazos máis característicos da Constitución de 1931 son:

• O seu carácter social.
• A súa exaltación republicana.
• O seu signo liberal.
• O recoñecemento do dereito a solicitar Estatutos de Autonomía.
• O progresismo.
• O carácter reformista e transaccional.

A súa principal preocupación foi a ampliación dos dereitos dos cidadáns. O poder xudicial estivo totalmente separado, mentres que a Presidencia da República e o Goberno se encontraron moi limitados polo Parlamento.

O punto máis comprometido da Constitución foi o artigo que regulaba as relacións do Estado coa Igrexa. O Estado laico fixo que o anticlericalismo republicano se puxese de manifesto na prohibición ás ordes relixiosas de impartir ensino, na anulación da axuda económica ao clero e na expulsión dos xesuítas. Isto provocou que Alcalá Zamora abandonase o Goberno.

O Bienio Reformista (1931-1933)

A Conxunción Republicano-Socialista, baixo a presidencia de Azaña, impulsou ao longo de dous anos un programa de reformas sociais e administrativas cuxo obxectivo era a modernización das estruturas de España. Estas reformas producíronse en cinco ámbitos diferentes:

• Exército.
• Reforma Agraria.
• Ensino.
• Asentamento dun Estado descentralizado.
• Transformación das relacións laborais e sociais.

Este programa encontrou numerosos obstáculos.

O Bienio Conservador (1933-1936)

En setembro de 1933, as diverxencias entre os partidos que integraban a coalición gobernamental levaron a Azaña a convocar eleccións para o 19 de novembro. A campaña electoral foi tensa. En outubro de 1933, o xornal ABC publicou o programa electoral da Candidatura Antimarxista por Madrid (Doc. 3). Mentres as forzas da esquerda acudían divididas ás eleccións, a dereita accedeu ao poder, dando lugar ao chamado Bienio Conservador, caracterizado pola paralización política das reformas emprendidas na etapa anterior.

As dúbidas que sobre a fidelidade da CEDA á República albergaban os partidos de esquerda levaron a que o PSOE e a UGT preparasen unha folga xeral revolucionaria. Na esquerda española eran moitos os que identificaban a CEDA co fascismo. As numerosas consecuencias da Revolución de Outubro de 1934 supuxeron o incremento da crispación política e unha crise no Goberno (Crise de 1935).

A Fronte Popular (Febreiro-Xullo de 1936)

A dura represión que seguiu aos sucesos de outubro de 1934, así como as diferentes actuacións do Goberno, levárono a unha crecente impopularidade. A iso tamén colaborou que gran parte das súas accións estaban encamiñadas a desfacer as reformas do Bienio anterior. En outubro de 1935, o escándalo do estraperlo foi o detonante da crise. Lerroux dimitiu e a solución foi convocar eleccións anticipadas que se fixaron para febreiro de 1936. En xaneiro dese ano, a Fronte Popular presentou o seu pacto-programa e pasou a coñecerse con este nome o período republicano que vai desde febreiro a xullo de 1936 (Doc. 4).

O nome provén da coalición electoral formada pola antiga Conxunción Republicano-Socialista, á que se sumaron os comunistas e anarquistas, como fórmula para facer fronte á CEDA.

A campaña electoral foi moi virulenta e o resultado deu unha pequena vantaxe nas urnas á Fronte Popular, que lle permitiu unha ampla maioría no Congreso. Alcalá Zamora encargou a formación do Goberno a Azaña sobre a base da coalición que rexera a República durante o Bienio Progresista. Foron frecuentes os enfrontamentos entre militares da esquerda radical e da dereita totalitaria. O Goberno de Azaña, que pretendía poñer en marcha a política reformista iniciada en 1931, viuse desbordado polos acontecementos e, desde marzo, corría o rumor de que se preparaba un golpe militar. José Díaz, secretario xeral do PCE, denunciou nas Cortes un complot contra o Goberno da Fronte Popular (Doc. 5).