A Arte do Renacemento: Italia e España (Séculos XV e XVI)

1. Arquitectura Renacentista Italiana

A arquitectura renacentista italiana marcou un regreso ás formas e principios da Antigüidade clásica, influenciada polo Humanismo e a recuperación da cultura grecorromana. Este movemento xurdiu en Italia no século XV e expandiuse por Europa no século XVI. Co auxe do comercio e o mecenado dunha burguesía culta, as cidades italianas convertéronse en centros artísticos, permitindo que os arquitectos fosen recoñecidos como intelectuais en lugar de simples artesáns.

Características Fundamentais

• Simetría, harmonía e proporción matemática.
• Revalorización do muro como soporte estrutural.
• Emprego das ordes clásicas en columnas e pilastras.
• Elementos recorrentes: o arco de medio punto, as bóvedas de canón e as cúpulas con tambor e lanterna.

En canto aos edificios, destacan as igrexas (con plantas centrais ou basilicais), os pazos urbanos de tendencia horizontal e as vilas rurais.

O Quattrocento (Século XV): Florencia

Florencia foi o epicentro artístico grazas a mecenas como os Medici. Filippo Brunelleschi liderou a renovación arquitectónica coa súa cúpula para Santa María del Fiore, un prodixio técnico baseado nunha estrutura dobre. Tamén destacan os seus traballos na basílica de San Lourenzo e no Hospital dos Inocentes. Pola súa parte, Leon Battista Alberti teorizou sobre a arquitectura e proxectou obras como o pazo Rucellai e a igrexa de Santo André de Mantua, cuxa fachada se inspirou nos arcos de triunfo romanos.

O Cinquecento (Século XVI): Roma e o Clasicismo

Roma converteuse no centro arquitectónico grazas ao mecenado papal. A primeira metade do século estivo dominada polo clasicismo, con Donato Bramante como máximo expoñente. A súa obra máis representativa, o templo de San Pietro in Montorio, reflicte o ideal renacentista de orde e proporción. Porén, Miguel Anxo rompeu co equilibrio clásico e introduciu unha monumentalidade máis expresiva, como se observa na basílica de San Pedro do Vaticano, cuxa cúpula se inspirou na do Duomo florentino.

O Manierismo (Finais do Século XVI)

O Manierismo marcou unha transición cara ao Barroco. Abandonouse a harmonía clásica en favor de efectos sorprendentes, con formas contraditorias e asimétricas. Un exemplo é o Pazo Massimo alle Colonne de Peruzzi, cunha fachada curvilínea. Entre os arquitectos máis destacados desta etapa están Jacopo Vignola, autor da igrexa do Gesù de Roma, e Andrea Palladio, cuxo Teatro Olímpico e a Villa Capra influíron no neoclasicismo e na arquitectura anglosaxoa.

2. Pintura Renacentista Italiana

A pintura renacentista italiana xurdiu como parte do Renacemento, un movemento que recuperou a estética e o pensamento clásico tras séculos de arte medieval dominada pola relixión. Desenvolveuse en Italia durante o século XV e estendeuse por Europa no século XVI, impulsada polo apoio dunha burguesía culta e de mecenas que fomentaron a produción artística. Os pintores deixaron de ser simples artesáns para converterse en intelectuais.

Características Principais

• Gran variedade temática: desde o relixioso ata o mitolóxico e o retrato.
• O ser humano como protagonista, seguindo os principios do Humanismo.
• Mantivéronse técnicas como o fresco e o temple, aínda que a pintura ao óleo gañou protagonismo.
• Busca do naturalismo, idealizando a figura humana e integrándoa en paisaxes naturais ou arquitectónicos.
• Composicións harmónicas baseadas en esquemas xeométricos, como o triángulo.
• Desenvolvemento da perspectiva lineal (punto de fuga) e a perspectiva aérea (formas difuminadas).
• Uso da iluminación homoxénea e diáfana, coa introdución do claroscuro.

O Quattrocento na Pintura

A pintura evolucionou desde a influencia gótica cara a unha maior racionalidade. Destacaron Masaccio, Fra Angélico e Paolo Uccello na primeira xeración florentina, mentres que na segunda sobresaíron Piero della Francesca, Botticelli, Mantegna e Perugino.

O Cinquecento: Os Grandes Mestres

Tres grandes mestres marcaron a época:

• Leonardo da Vinci: O artista humanista por excelencia, perfeccionou a perspectiva aérea co sfumato, como se observa en A Gioconda e A Virxe das Rochas.
• Rafael Sanzio: Representou o equilibrio clásico en obras como A Virxe do Xílgaro e A Escola de Atenas, onde reuniu a sabios da Antigüidade nun espazo arquitectónico clásico.
• Miguel Anxo: Trasladou a súa visión escultórica á pintura, dotando as súas figuras de dinamismo e robustez. A súa obra mestra é a Capela Sixtina, cos frescos de A Creación de Adán e O Xuízo Final.

En Venecia xurdiu unha corrente caracterizada polo dominio do óleo e a riqueza cromática. Tiziano destacou polo seu expresionismo e o uso de cores vibrantes, con obras como Carlos V en Mühlberg e A Venus de Urbino.

O Manierismo na Pintura

Finalmente, o Manierismo rompeu co clasicismo a través de composicións máis expresivas e complexas, con exponentes como Bronzino e Parmigianino.

3. Escultura Renacentista Italiana

O Renacemento foi un movemento artístico que recuperou a arte clásica de Grecia e Roma, rompendo coa tradición medieval. Xurdiu en Italia no século XV e estendeuse por Europa no XVI, favorecido polo auxe económico das cidades italianas e polo mecenado dunha burguesía culta. A escultura renacentista adquiriu autonomía, afastándose da arquitectura e desenvolvéndose en bustos, retratos ecuestres, fontes e mausoleos. Empregábanse principalmente o mármore e o bronce, con composicións equilibradas e xeometricamente simples.

Características e Evolución

A figura humana converteuse no centro da representación, seguindo os principios do Humanismo. Valorizábanse a beleza anatómica, a expresividade e a individualidade, recuperándose o espido e buscándose a harmonía entre proporcións e movemento.

O Quattrocento: Florencia e Donatello

No século XV, Florencia converteuse no principal foco artístico. Lorenzo Ghiberti destacou na arte do relevo, aplicando a perspectiva, como na Porta do Paraíso do Baptisterio de Florencia. Donatello foi o escultor máis relevante do Quattrocento, explorando a representación do home con diferentes estados de ánimo e idades. As súas obras caracterízanse pola combinación de equilibrio e expresividade. O seu David, primeiro espido exento desde a Antigüidade, é unha figura delicada e elegante. No retrato ecuestre de Gattamelata, recuperou a tradición romana para representar o condottiero Erasmo de Narni con solemnidade e poder.

O Cinquecento: Roma e Miguel Anxo

No século XVI, Roma converteuse no centro artístico, caracterizándose por un maior dinamismo e monumentalidade. Miguel Anxo foi o gran mestre da escultura renacentista, concibindo a obra como unha loita para extraer a forma da pedra. As súas figuras destacan pola forza, a tensión contida (terribilitá) e unha anatomía maxistralmente estudada. Entre as súas obras máis destacadas atópase a Piedade do Vaticano, seguindo unha composición piramidal. O seu David é unha das esculturas máis icónicas da historia da arte, representando un mozo atlético con mirada intensa antes de enfrontarse a Goliat. No Moisés, a musculatura poderosa e a expresión iracunda dotan á figura dunha gran dramatización. Tamén destacan as tumbas dos Medici, onde fusionou arquitectura e escultura en sepulcros de gran forza simbólica.

O Manierismo na Escultura

A partir da terceira década do século XVI, a escultura derivou no Manierismo, caracterizado por figuras alongadas, posturas artificiosas e composicións dinámicas. Miguel Anxo influíu neste movemento na súa etapa final, ao priorizar a esencia sobre o acabado. Outros escultores manieristas foron Giambologna e Benvenuto Cellini, autor do Perseo, obra que exemplifica a artificiosidade e o refinamento formal propios do estilo.

4. O Renacemento en España

O Renacemento simbolizou un renacer das formas e do espírito da arte clásica, que se desenvolveu tras un longo período de escuridade medieval. Este movemento artístico, que xurdiu en Italia no século XV, estendeu a súa influencia por Europa no século XVI e foi ben acollido tanto pola Coroa española como pola nobreza, que buscaban reafirmar o seu prestixio a través da arte. A Igrexa, porén, foi reticente ás novidades renacentistas, mantendo unha preferencia pola linguaxe gótica e desconfiando dos modelos pagáns.

Arquitectura Renacentista Española

A arquitectura evolucionou a través de tres estilos principais:

O Plateresco (1500-1530)

Caracterizouse pola súa rica decoración, que lembraba o labor dos ourives. Exemplos notables son a fachada da Universidade de Salamanca e do Hospital Real de Santiago de Compostela. Co paso do tempo, esta decoración foi evolucionando cara a formas máis avultadas e plásticas.

O Purismo ou Clasicismo (1530-1560)

Impuxo unha estética de austeridade e claridade, priorizando a estrutura do edificio sobre a decoración. Entre as obras destacadas deste período están a catedral de Granada, a cargo de Diego de Siloé, e o palacio de Carlos V, realizado por Pedro Machuca.

O Estilo Herreriano (1560-1600)

Asociado a Juan de Herrera, caracterizouse pola súa sinxeleza e monumentalidade, sendo San Lourenzo do Escorial a obra máis emblemática.

Escultura e Pintura

Na escultura, a madeira tallada e policromada foi o material predominante, con temáticas case exclusivamente relixiosas. Influencias italianas comezaron a chegar no primeiro terzo do século XVI, destacando artistas como Bartolomé Ordóñez e Felipe Vigarny. No terzo central, a Escola de Valladolid, que incluía a Berruguete e Juni, consolidou a escultura renacentista en España. Alonso Berruguete, influenciado por Miguel Anxo, creou figuras dramáticas con proporcións alongadas e tensión expresiva, como se observa no Sacrificio de Isaac. Juan de Juni, de orixe francesa, representou figuras musculosas e monumentais, sendo destacado o seu Enterro de Cristo.

Na pintura, a incorporación do Renacemento en España no século XVI estivo marcada pola influencia dos mestres florentino-romanos e do manierismo. Pintores como Juan de Flandes, Pedro Berruguete, Luis de Morales e Juan de Juanes destacaron por un enfoque relixioso que prevalecía sobre a estética formal. Durante o reinado de Filipe II, Sánchez Coello emerxeu como o principal "pintor de cámara", con retratos que revelaban unha notable penetración psicolóxica. O Greco, con propostas innovadoras e difíciles de aceptar para os seus contemporáneos, destacou por figuras alongadas, xestualidade intensa e un uso brillante da cor en obras como O cabaleiro da man no peito e O enterro do conde de Orgaz. A suma de todas estas influencias e estilos conformou un panorama artístico rico e variado no Renacemento español.

5. Obras Capitais do Renacemento Español: O Escorial e O Greco

O Renacemento é un movemento artístico que simboliza a recuperación das formas e do espírito da arte clásica de Grecia e Roma, desprazándose a través de Europa desde Italia no século XV. Este período de eclosión creativa buscou superar as limitacións da arte medieval, predominantemente relixiosa. En España, baixo o reinado de Filipe II, destacaron O Greco na pintura e Juan de Herrera na arquitectura.

O Greco: O Misticismo Manierista

O Greco, nacido en Creta en 1541, foi un pintor que, a pesar de ser considerado extravagante polos seus contemporáneos, revalorizouse no século XIX. A súa obra, influenciada pola tradición bizantina, a luz e o colorido de Tiziano e Tintoretto en Venecia, así como polo manierismo en Roma, caracterizábase por figuras alongadas e ingrávidas, cun canon desproporcionado. A súa técnica incluía unha pincelada solta e un uso de cores frías e intensas, como o verde xade e o vermello carmín, que creaban un ambiente sobrenatural. As súas obras relixiosas, como O Bautismo de Cristo, A Trinidade e O Enterro do Señor de Orgaz, acentuaban a espiritualidade, mentres que nas súas últimas pezas, como A Adoración dos Pastores, as formas se deshumanizaban aínda máis. O Greco tamén explorou paisaxes de Toledo, ofrecendo unha visión subxectiva e mística da realidade.

San Lourenzo do Escorial: O Rigor Herreriano

En contraste, San Lourenzo do Escorial, construído entre 1563 e 1584, foi un proxecto encargado por Filipe II a Juan Bautista de Toledo para conmemorar a vitoria na batalla de San Quintín. Tras a morte de Toledo, Juan de Herrera asumiu a dirección da obra, que se caracteriza pola súa monumentalidade e rigor xeométrico. A planta do Escorial, con forma de grella, evoca o martirio de San Lourenzo e presenta un eixo central que conecta a fachada principal, a biblioteca, o Patio dos Reis e a igrexa, así como as estancias privadas de Filipe II.

O exterior do Escorial é sólido e austero, con numerosas fiestras cadradas que contribúen a unha aparencia hermética. A fachada principal destaca por un dobre andar de columnas de orde toscana e xónica, e elementos decorativos que lembran a figura de San Lourenzo e o escudo real. No interior, a igrexa emula o proxecto de Bramante para San Pedro do Vaticano, con planta en cruz grega e un grandioso Panteón Real que alberga os sepulcros dos monarcas españois. A obra de Herrera no Escorial reflicte a austeridade e a grandeza do Imperio de Filipe II, consolidándose como un símbolo do Renacemento en España.