Arkitektura eta Pintura Erromanikoaren Ezaugarri Nagusiak

1. Arkitektura erromanikoa

Arte erromanikoaren barruan, arkitektura izan zen adierazpen nagusia. Pintura eta eskultura eraikinetan integratuta egon arren, arkitektura da estiloaren oinarria. Eraikin zibilak existitu baziren ere (gazteluak, jauregiak), erromanikoaren sormenik garrantzitsuena eraikuntza erlijiosoa izan zen. Eraikin bereizgarrienak elizak eta monasterioak dira.

Eliza gehienek latindar gurutzeko oinplanoa dute, nabe bat edo hiru izanik. Erdiko nabea altuagoa eta zabalagoa izaten da, eta burualdean abside erdizirkularra kokatzen da, aldare nagusiaren gune gisa. Monasterioetan, klaustroak protagonismo handia hartzen du. Klaustroa patio baten inguruan antolatutako galeria multzoa da, arku erdi-puntukoek eta zutabeek osatua, eta komunitate monastikoaren bizitza antolatzeko gunea da.

Erromanikoaren aurrekari nagusiak Erromako basilika zaharrak eta prerromaniko garaiko saiakera arkitektonikoak izan ziren. Eraikuntzan harria erabili zen nagusiki, harlanduzko aparailuarekin. Estalkiak harrizko gangak ziren, egurrezko teilatuek sortzen zituzten sute-arriskuak saihesteko.

1.1. Arkitekturaren ezaugarriak

Oinplanoa

Erromanikoan gehien erabiltzen den oinplanoa latindar gurutzekoa da. Luzetarako nabeak bakarra edo hiru izan daitezke, eta erdikoa altuagoa eta zabalagoa izaten da. Abside erdizirkularrean amaitzen da, ekialderantz orientatua, sinbolismo erlijiosoarekin lotuta. Batzuetan, absidearen inguruan kapera erradialak edo absidioloak irekitzen dira.

Erromesaldirako elizetan, alboko nabeak absidearekin lotzen dira girola izeneko pasabide kurbatu baten bidez, fededunek aldare nagusia inguratu ahal izateko. Luzetarako nabea zeharkako nabearekin gurutzatzen da, gurutzadura sortuz. Gurutzaduraren gainean zinborioa altxatzen da, oinplano karratu edo poligonala duena, barrualdea argiztatzeko leihoekin hornitua. Fatxada nagusia elizaren oinaldean kokatzen da, eta askotan dorre batek edo bik osatzen dute. Transeptuaren muturretan ere fatxada bana egon ohi da.

Euskarriak

Erromanikoaren ezaugarri nagusietako bat murru lodia da. Harlanduz egindako horma sendoek harrizko ganga astunak eusten dituzte. Kanpoaldean, kontrahormek edo estriboek indartzen dituzte. Leihoak txikiak eta estuak dira, txaranbelduak, eta horregatik elizen barrualdea iluna izaten da. Argia linternatik eta tribunetatik sartzen da, baina oso ahula da. Iluntasun horrek misterio eta sakraltasun giroa sortzen du.

Barrualdean, pilare sendoak erabiltzen dira batez ere, askotan zutabe erdiak itsatsita dituzten pilare konposatuak. Zutabeak ere erabiltzen dira kriptetan, klaustroetan eta atarietan. Kapitelak apaindura-elementu garrantzitsu bihurtzen dira, eskulturarako euskarri apropos gisa.

Estalkiak

Erromanikoan gehien erabiltzen den arkua erdi-puntukoa da. Arku hau gangetan, leihoetan, atarietan eta klaustroetan erabiltzen da, baita dekorazio-elementu gisa ere. Estalki nagusia harrizko ganga da. Ohikoenak kanoi-ganga eta ertz-ganga dira:

• Kanoi-ganga: Arku erdi-puntukoa luzeran desplazatzean sortzen da, eta barnealdetik arku fajoiek indartzen dute.
• Ertz-ganga: Bi kanoi-ganga perpendikular gurutzatzean sortzen da, eta normalean alboko nabeetan erabiltzen da.

Absideetan labe-ganga erabiltzen da. Eliza askotan tribunak agertzen dira alboko nabeen gainean. Tribunek egitura sendotzeko, argitasuna handitzeko eta fededun gehiago hartzeko balio dute.

Portadak

Portada erromanikoaren elementurik adierazgarrienetako bat da. Elizaren sarrera nagusia da, eta askotan dekorazio eskultoriko aberatsa du. Portada txaranbeldua izaten da, zutabeek eutsitako arku zentrokideek osatua. Portadaren osagai nagusiak hauek dira: dintela, arkiboltak, tinpanoa, kapitelak eta teilategalak. Elementu hauek guztiek funtzio egiturazkoa eta didaktikoa betetzen dute, eskulturaren bidez mezu erlijiosoak transmitituz.

2. Pintura erromanikoa

Arte erromanikoaren barruan, pintura arkitekturari estuki lotuta agertzen da, eskulturarekin gertatzen den modu berean. Ez da inoiz elementu independente gisa ulertzen, baizik eta eraikinaren egituraren eta esanahi erlijiosoaren osagarri gisa. Hori dela eta, pintura erromanikoa ezin da ulertu elizen barrualdearekin duen harremana kontuan hartu gabe. Garai honetan pinturak garrantzi handia izan zuen, batez ere herri xeheari mezu erlijiosoak helarazteko baliabide nagusietako bat izan zelako.

Pintura mota nagusia horma-pintura izan zen, nahiz eta ohol gaineko pinturak eta kodizeetako miniaturak ere landu ziren. Hala ere, horma-pinturak dira garaiko adierazpenik esanguratsuenak, eliza barruko espazio nagusiak apaintzen baitzituzten.

2.1. Ezaugarri orokorrak

Kokapena

Pintura erromanikoaren kokapen nagusia elizen barrualdea izan zen. Bereziki, absidea bihurtu zen pinturaren espaziorik garrantzitsuena, bertan irudikatzen baitziren Kristoren irudi nagusiak eta ikonografia esanguratsuenak. Absidea aldarearen gunea izanik, sakratuena zen, eta horregatik pinturak ere esanahi erlijioso eta sinboliko handia hartzen zuen.

Horrez gain, elizetako gangak, arkuak eta horma nagusiak ere margotzen ziren, batez ere espazio osoak mezu erlijioso koherente bat transmititzeko asmoz. Pintura, beraz, arkitekturaren barruan integratuta agertzen da, espazioa ulertzeko eta bizitzeko modua baldintzatuz.

Funtzioa

Pintura erromanikoaren funtzio nagusia didaktikoa izan zen. Garai hartako gizartea, gehienbat, analfabetoa zen, eta Elizak irudiak erabili zituen kristau doktrina irakasteko. Helburua ez zen errealitatea modu fidagarrian irudikatzea, baizik eta Itun Zaharreko eta Itun Berriko istorioak, ideiak eta balio moralak modu ulergarrian azaltzea. Irudiek, beraz, irakasteko balio zuten, fededunek elizara sartzean ikusitako eszenen bidez kristautasunaren oinarrizko mezuak barneratzeko. Pinturak, eskulturarekin batera, Bibliaren "irudi bidezko liburu" gisa funtzionatzen zuen.

Ikonografia (gaiak)

Pintura erromanikoaren gaiak ia erabat erlijiosoak dira. Ohikoena Kristoren irudia da, batez ere Azken Judizioaren testuinguruan edo Pantokrator gisa irudikatuta. Pantokratorrean Kristo Ahalguztiduna tronuan eserita agertzen da, mandorla batez inguratuta, eta Tetramorfoak lagunduta. Horrez gain, Ama Birjinaren irudia ere maiz agertzen da, Jesus Umea besoetan duela. Beste gai batzuk santuak, aingeruak eta Bibliako pasarte nagusiak dira, bai Itun Zaharrekoak bai Itun Berrikoak.

Teknika

Horma-pintura erromanikoa freskoan egiten zen nagusiki, edo freskoa eta tenplea konbinatuz. Teknika horiei esker kolore biziak eta iraunkorrak lortzen ziren. Kolore puruak erabiltzen ziren, elkarren artean nahastu gabe, eta azalera lauetan aplikatzen ziren, bolumenik sortu gabe. Kolorerik erabilienak urdina, gorria eta beltza ziren, nahiz eta beste tonu batzuk ere agertu. Atzealdeak normalean kolore bakarrekoak izaten ziren, hondo neutro gisa. Marrazkia funtsezkoa da: irudien ingeradak lerro lodi eta ilun batez zehazten dira.

Konposizioa

Pintura erromanikoaren konposizioak simetrikoak dira. Irudiak aurrez aurre agertzen dira, elkarren ondoan eta erregistro edo maila desberdinetan antolatuta. Ez dago espazioaren sakontasunaren adierazpenik, ezta perspektiba errealistarik ere. Irudiek ez dute elkarren arteko harreman narratiborik XIII. mendera arte. Gainera, pertsonaien tamaina duten garrantziaren araberakoa da; horri perspektiba hierarkikoa deritzo.

Estilo piktoriala

Pintura erromanikoan ez dago bolumenik ezta sakontasunik ere. Irudiak lauak dira eta kolore bakarreko hondo lauetan kokatzen dira. Paisaia ia ez da agertzen, eta argiaren tratamendua ere ez da errealista. Koloreak ez direnez nahasten, ez dago argi-itzalen bidezko modelaketarik. Estiloa antinaturalista edo antiklasikoa dela esaten da, mosaiko bizantziarraren tradizioari jarraitzen diolako. Irudiak zurrunak, hieratikoak eta eskematikoak dira, eta helburua ez da forma errealak irudikatzea, baizik eta ideia erlijiosoak transmititzea.