Arkitektura eta Hirigintza: XIX. Mendetik XXI. Mendera

A. Arkitektura eta Hirigintza XIX. Mendean

XIX. mendean, arkitekturak eta hirigintzak aldaketa sakonak izan zituzten Industrializazioaren eraginez. Aro berri batek material berriak (burdina, altzairua eta beira) eta eraikuntza-teknika modernoak ekarri zituen. Hala ere, aldi berean, estilo historizistak eta eklektikoak nagusitu ziren, iraganeko estiloei erreferentzia eginez.

A.1. Joera Historizistak eta Eklektikoak

Historizismoa

XIX. mendean, arkitektoek estilo historikoak berreskuratu zituzten, hala nola, neogotikoa, neoklasizismoa eta neorromanikoa. Estilo hauek iraganarekiko nostalgiarekin eta nazio-identitatearen bilaketarekin lotuta zeuden.

Eklektizismoa

Estilo desberdinak nahasten zituzten proiektuak ziren, batzuetan nahasketa bitxiak sortuz. Arkitektoek askatasuna hartu zuten estilo historikoen elementuak konbinatzeko.

Adibidea: Barry eta Pugin arkitektoek diseinatutako Britainiar Parlamentua neogotiko estilokoa da, historizismoaren eta eklektizismoaren arteko lotura bikaina irudikatuz. Barryk egitura orokorra diseinatu zuen, eta Puginek, berriz, barrualdeko dekorazio xehea eta altzariak.

A.2. Burdinaren Arkitektura eta Eraikuntza Berriak

Industrializazioak burdina eta altzairua ekarri zituen, eta horrek iraultza sortu zuen arkitekturan. Material hauekin, eraikin altuagoak eta argiagoak eraiki ziren.

• Eiffel Dorrea: Gustave Eiffelen lana, burdinaren ikur bihurtu zen. Ingeniaritza eta arkitekturaren arteko lotura irudikatu zuen, Pariseko ikur nagusia bihurtuz.
• Bizkaia Zubia (Portugaleteko Zubia): Bizkaiko itsasadarraren gaineko zubi esekia da, Portugalete eta Getxo lotzen dituena. Alberto Palaciok (Gustave Eiffelen lankideak) egin zuen. 1893an inauguratu zen eta munduko zubi eseki transbordadore zaharrena da. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 2006an.

A.3. Chicagoko Eskola: Funtzionalismoaren Hastapenak

XIX. mendearen amaieran, arkitekto batzuek funtzioa forma baino garrantzitsuagoa zela aldarrikatu zuten. Funtzionalismoa arkitektura modernoaren oinarrietako bat bihurtu zen.

Chicagoko Eskola

Estatu Batuetako Chicagon, 1871ko sutearen ondoren, arkitekto talde batek eraikin altu eta funtzionalak diseinatu zituzten. Talde horretako kide nagusiak hauek izan ziren:

• Le Baron Jenney
• Louis Sullivan
• Dankmar Adler

Arkitekto hauek egitura metalikoak erabili zituzten eraikin altuak eraikitzeko, fatxadak arindu eta leiho-azalera handiak sortuz. Haien lanek etorkizuneko etxe orratzen oinarriak ezarri zituzten.

Louis Sullivan "formak funtzioari jarraitzen dio" (form follows function) leloaren sustatzailea izan zen. Haren lanek, hala nola Wainwright Building eta Home Insurance Building eraikinek, funtzionalismoa islatzen dute.

B. Arkitektura XX. eta XXI. Mendeetan

XX. mendeko eta XXI. mendearen hasierako arkitekturak aldaketa handiak eta berrikuntza nabarmenak ekarri zituen eraikuntza eta diseinuaren mundura. Garai honetako arkitekto ospetsuek arkitekturaren mugak zabaldu zituzten, funtzionaltasuna, estetika eta ingurumenarekiko errespetua uztartuz.

B.1. Arkitektura Modernoa eta Mugimendu Nagusiak

Frank Lloyd Wright eta Arkitektura Organikoa

Frank Lloyd Wright arkitekto estatubatuarrak arkitektura organikoaren filosofia garatu zuen, naturarekin harmonian zeuden eraikinak sortuz. Bere lan ospetsuenetako bat Kauffman Egoitza edo Ur-jauziko Etxea da.

Etxe hau arkitektura organikoaren adibide paregabea da, eraikina ingurune naturalarekin bat egiten baitu. Ur-jauzi baten gainean eraikita dago, eta egitura horizontalen eta kristal handien erabilpenak espazioa eta ingurunea bateratu daitezkeela erakusten du.

Walter Gropius eta Bauhaus Eskola

Walter Gropius (1883-1969) alemaniar arkitektoak Bauhaus eskola modernoa sortu zuen. Bauhaus-ek artea, diseinua eta arkitektura batzen zituen, eta bere ideiek XX. mendeko arkitektura eta diseinua guztiz baldintzatu zituzten. Dessauko Bauhaus Eraikina (1925-1926) da bere lanik garrantzitsuena. Eraikin honek funtzionaltasuna eta estetika modernoa konbinatzen ditu, industrializazioaren eta teknologia berrien eraginaren adierazgarri.

Ludwig Mies van der Rohe eta Nazioarteko Estiloa

Ludwig Mies van der Rohe alemaniar arkitektoak minimalismoa eta "less is more" filosofia defendatu zituen. Bere lanik ezagunenetako bat 1929ko Bartzelonako Erakusketa Unibertsaleko Alemaniako Pabiloia da.

Pabiloi honek material modernoen erabilera erakusten du (beira, altzairua eta marmola), eta espazio ireki eta garbien ideia bultzatzen du. Bere diseinu sinpleak eta proportzio perfektuek arkitektura modernoaren oinarriak ezarri zituzten.

Le Corbusier eta Arkitektura Modernoaren Bost Puntuak

Le Corbusier arkitekto suitzar-frantsesak arkitektura modernoaren oinarriak ezarri zituen. Villa Savoye, 1929an eraikia, bere "arkitektura berriaren bost puntuen" adibide bikaina da:

1. Zutabeak (Piloti): Eraikina lurretik altxatzen duten zutabe meheak dira, beheko solairua libre uzteko.
2. Oinplano Librea: Karga-hormak kendu eta barne-espazioaren antolaketa irekia eta malgua ahalbidetzen du.
3. Fatxada Librea: Egituratik bereizitako kanpo-hormek fatxadaren diseinu independentea ahalbidetzen dute.
4. Leiho Horizontalak: Fatxada osoan zehar dauden leiho luzeek argi naturala eraikinaren txoko guztietara eramaten dute.
5. Teilatu-lorategia: Teilatu lauak landaredia eta aisialdirako guneak izateko erabiltzea.

B.2. Arkitektura XXI. Mendearen Hasieran

Jørn Utzon eta Arkitektura Eskultorikoa

Jørn Utzon arkitekto daniarrak Sydneyko Opera Etxea diseinatu zuen. Eraikin honek arkitektura eskultorikoa eta ingeniaritza aurreratua uztartzen ditu. Bere teilatu kurbo eta bereziek itsasontzien belen antza dute, eta horrek eraikinak Sydneyko portuarekin bat egiten laguntzen du. 2007an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

Frank O. Gehry eta Dekonstruktibismoa

Frank O. Gehry arkitekto kanadar-estatubatuarrak dekonstruktibismoaren mugak zabaldu zituen. Bilboko Guggenheim Museoa da bere lan enblematikoenetakoa. Eraikin honek titanio distiratsuzko forma organikoak erabiltzen ditu, hiriaren berpizkunde ekonomiko eta kulturalaren sinbolo bihurtuz.