Aristoteles: Etika eta Metafisika - Zoriona eta Hilemorfismoa

Etika: zientzia praktikoa eta helburuak

Etika zientzia praktikoa da eta eguneroko bizitzako jarduerez bideratua dago. Helburu asko daude eta denak ezin dira maila berekoak izan; batzuek beste batzuen menpekoak izaten dira. Azken helburua, aldiz, garrantzitsuena da: horren menpe baitaude beste helburu guztiak. Azken helburu hori zoriona (eudaimonia) da.

Aristotelesek gizakiaren bertute nagusia arimaren bertutea dela uste du; izan ere, arimari dagokio zoriona lortzea. Arimak bi gaitasun ditu izaki arrazional gisa: arrazoimena eta grina (desira). Arrazoimenarekin, batez ere, adimen bertuteak edo bertute dianoetikoak lortzen dira.

Alde batetik daude bertute teorikoagoak, gaitasun zientifikoarekin lotuak; bestetik, bertute praktikoagoak daude, eta hauek ongi eta gaizkiaren inguruan dihardute. Grinarekin lortzen dira bertute etikoak; hauek praktikaren bidez lortzen dira. Bertute etikoetan ere arrazoimenak paper nagusia betetzen du: erabakiak arrazionalki hartu behar ditugu jokabide arrazionala lortzeko.

Aristotelesen ikuspegia

Bizitza bertutetsuaren faseak

Aristotelesen ustez, bizitza bertutetsu bat lortzeko jarraitu beharreko faseak hauek dira:

1. Benetazko ongia ezagutzea eta faltsuarekin ez nahastea.
2. Konbentzimenduz determinatzea (jarrera eta sinismen egokiak garatzea).
3. Bitartekoen inguruko hausnarketa edo gogoeta etikoa.
4. Bitartekoak aukeratzea (ekintzak aukeratzerakoan arrazoi praktikoa erabiltzea).
5. Ohitura bertutetsuak sortzea (praktika egonkorra eta habitu bihurtzea).

Azken pausua oso beharrezkoa da bizitza bertutetsu bat lortzeko; ez da nahikoa une bateko ekintza bertutetsu bat egitea.

Metafisika: errealitatea aztertzen

Metafisika zientzia teoriko gorena dela uste da, dagoen unibertsalena jorratzen duelako. Zientzia teorikoa da eta erantzunak ematea du helburu. Aristotelesek hizkuntza apofantikoa erabiltzen du: gauzari buruz esaten diren egiazkoak eta gauza denaren arteko egokitzapena adierazten ditu. Egokitzapen horren bidez errealitatearen antolaketa eta hierarkia azter daitezke.

Aristotelesen kategoria eta errealitate banaketa

Hamar kategoriaz hitz egiten du: esentzia lehenetsita (entitatea) eta gainerakoak zorizkoak direla. Jatorrizko testuak honela zioen: kantitatea, lekua, denbora, posizioa, egoera, ekintza eta pasio/grina —eta bestelako ezaugarriak. (Kategoria zerrenda tradizionala honakoak izan daitezke: substantzia, kantitatea, kalitatea, harremana, lekua, denbora, posizioa, egoera, ekintza eta pasioa.)

Aristotelesek errealitatearen banaketa proposatu zuen bi mailatan:

• Errealitate substantziala: gauza hautemangarri, partikular eta zehatzek osatzen dute funtsezko errealitatea. Honen esentzia unibertsala da; esentzia ezagutzeko errealitatetik abiatu behar da.
• Zorizko errealitatea: ezaugarri hautemangarriak; gauzetan soilik daude eta horietan bakarrik existitzen dira.

Hilemorfismoa (hylea eta forma)

Substantziarekin lotutako teoria hilemorfikoa da: hylea (materia) eta forma. Materia potentzialtasunaren printzipioa da, eta forma da potentzialtasuna egiazko mailara edo maila perfektuenera aktualizatzen duena. Horri deitzen zaio aktu - potentzia harreman edo kontzeptua.

Potentziatik aktura: eragile eta mugimendu katea

Potentziatik aktura pasatzeko eragile bat behar da. Eragile horrek mugimendua sortzen du, eta mugimendu horrek beste mugimendu bat eragiten du, etengabeko kate bat osatuz. Lehen pausua intuiziozkoa da: aktu hutsa, pentsamenduaren pentsamendua (noesis noeseos). Mugimendu hori ez bazen existitzen, natura bera ez litzateke egongo.

Ondorioz, izaki osoa kontzeptua azaltzen da: akto hutsa, materia gabeko adimena. Maila gorenean dauden adimen hauek dira; maila apalean, berriz, lau elementuak agertzen dira (ura, sua, airea eta lurra), bizidun eta inorganikoen multzoka antolatuta.

(noesis - noeseos)