Antzinako Greziako Arkitektura: Hiru Orden Nagusiak

Antzinako Greziako Arkitekturaren Oinarriak

Antzinako Greziako arkitektura historiako eragin handienekoetakoa da, batez ere oreka, proportzioa eta edertasuna direla medio. Greziarren ideia kultural eta estetikoak islatzen dituzten orden arkitektonikoak hiru dira: doriarra, joniarra eta korintiarra.

Orden hauek tenplu eta eraikin publikoen nortasuna ezartzen dute, eta mendebaldeko arkitekturaren oinarriak ere jarri zituzten. Eraikuntzek aurrez erabakitako erregelak aplikatzen dituzte, euskarri eta estalkien konbinazioan oinarrituta.

Garapen Historikoa: Hiru Garai Nagusiak

Antzinako Greziako arkitektura hiru garai nagusitan garatu zen, bakoitzak estilo arkitektonikoetan aldaketak ekarri zituelarik:

• Aro Arkaikoa (K.a. VII. mendetik K.a. V. mende hasierara)
• Aro Klasikoa (K.a. V. mendetik K.a. IV. mende amaierara)
• Aro Helenistikoa (K.a. IV. mende amaieratik K.a. I. mendera)

1. Aro Arkaikoa eta Orden Doriarra

Arkaiko garaian, orden erabiliena doriarra izan zen. Obra gehienak VI. mendekoak dira. Doriar ordena, orden zaharrena eta sendoena da, eta honako ezaugarriak ditu:

Orden Doriarraren Ezaugarriak

• Zutabeak: Ez dute basamenturik, eta zuzenean estilobatoaren gainean kokatzen dira. Estilobatoa eraikinaren plataforma mailakatuaren goiko azalera da.
• Fustea: Egitura sendoa du, 20 ildaskako (estria) fustea izanik. Zutabeak gorantz estutzen dira, proportzio harmoniatsu eta ikusmen egonkortasuna lortuz.
• Kapitela: Sinplea da eta bi zatiz osatuta dago:
  • Ekinoa: Disko itxurako elementu konbexua.
  • Abakoa: Forma karratuko pieza, entablamendua sostengatzen duena.

Entablamendua

Zutabeen gainean entablamendua dago, eta hiru atal nagusitan banatzen da:

1. Arkitrabea: Leuna eta apaingarririk gabea.
2. Frisoa: Orden doriarraren elementu bereizgarrienetakoa da, triglifo eta metopaz osaturik:
   • Triglifoak: Hiru ildaska bertikal dituzten blokeak dira, zutabe bakoitzaren gainean eta bien artean kokatuta.
   • Metopak: Triglifoen artean dauden panel karratuak dira; maiz, mitologiazko eszenekin edo motibo sinbolikoen erliebez apainduak.
3. Erlaitza: Entablamenduaren goiko ertza da, moldura bat osatzen du eta frisoa babesten du.

Frisoaren gainean frontoia dago, hiruki formakoa, erliebez apaindurik doa. Erliebe hauek gai mitologikoak azaltzen dituzte, normalean tenplua eskainita dagoen jainko edo jainkosaren ingurukoak. Frontoiak trataera bera izango du hiru ordenetan.

Orden doriarraren adibide ezagunena Atenaseko Partenoia da.

2. Aro Klasikoa eta Orden Joniarra

Klasiko garaian, joniar ordenaren erabilera nabarmendu zen. Estilo hau doriarra baino dotoreagoa eta arinagoa da, garai honetan garatu zena. Ezaugarri nagusiak hauek dira:

• Zutabeak: Basamentua dute, estilobatoaren gainean zutabea altxatzen duena. Altuagoak eta meheagoak dira, ildaska finagoekin.
• Kapitela: Boluta izeneko espiral apaingarriez apaindua dago.
• Frisoa: Jarraitua da eta istorio mitologikoak kontatzen dituzten erliebeekin apaindua.

Erechteion-a, Atenasko Akropolian, orden joniarraren adibide ezagun bat da.

3. Aro Helenistikoa eta Orden Korintiarra

Azkenik, helenistiko garaian, orden korintiarra nagusitu zen. Orden hau jonikoaren aldaera bat da, eta beranduago erabili zen. Ezaugarri nagusiak:

• Zutabeak: Basamentu bat dute. Proportzionalki apaingarriagoak dira.
• Kapitela: Hosto-akanto eta motibo landaretsu apaingarriz apainduak daude.
• Frisoa: Detaile ugari ditu.

Lisíkratesen Linterna Monumentua, Atenasen, orden korintiarraren adibide bikaina da.