Animalien Funtzio Bitalak: Nutrizioa, Koordinazioa eta Ugalketa

Nutrizioa eta Digestio-Prozesua

Digestio-prozesua kanpotik substantziak hartzearekin, transformazioarekin eta ondoren erabiltzearekin lotutako prozesu heterotrofoa da.

Animalia sinpleetan (porifero eta knidarioetan), nutriziorako ez dira beharrezkoak egitura espezializatuak.

Animalia konplexuetan, nutrizioari lotutako zenbait prozesu gertatzen dira: digestioa, arnasketa, garraioa, metabolismoa eta iraizketa.

Digestio-Prozesuaren Faseak

Mantenugaiak zirkulazio-sisteman sartzeko prozesuak gauzatzen dira:

1. Ingestioa: Ingurunean dagoen elikagaia organismoan sartzea.
2. Digestioa: Elikagaiak molekula sinpleetan degradatzea.
   • Mekanikoa (Mastekatzea)
   • Kimikoa (Digestio-entzimak)
3. Xurgapena: Digestioaren produktuak barnealdeko ingurunera pasatzea.
4. Egestioa: Digestioaren ondoren asimilatu ez diren produktuak kanporatzea.

Ornodunen Digestio-Aparatua

(Koadernoko eskema edo argazkia aipatu beharko litzateke hemen.)

Arnasketa eta Gas-Trukea

Nutrizioaren parte garrantzitsu bat arnasketa-prozesua da, gas-trukeari esker gertatzen dena. Arnasketa zelularraren bidez karbono dioxidoa kanporatzen da.

Gas-Trukea

Difusio pasiboaren bidez gertatzen da, hau da, energia-gasturik gabe eta garraio-proteinen esku-hartzerik gabe.

• Oxigenoaren kontzentrazioa handiagoa da kanpo-ingurunean animalien barnean baino, karbono dioxidoarena ez. Horrela, O₂ barnealderantz barreiatzen da, eta CO₂ berriz, kanpoalderantz.

Arnas Gainazalak eta Arnas Aparatua

Animalia zelulaniztun sinpleek (poriferoek eta knidarioek) zuzenean zelula-mintzean zehar gauzatzen dute gas-trukea. Animalia konplexuagoek arnas-aparatua eta zirkulazio-sistema bat dituzte. Zirkulazio-sistema horrek xurgatutako O₂ banatzen die organismoko zelula guztiei eta CO₂ garraiatzen du.

Arnas gainazalen ezaugarriak:

• Etengabe hezetuta egoten dira.
• Gasek zelula-mintzak zeharkatu behar dituzte.
• Difusioa gerta dadin, gasek uretan disolbatuta egon behar dute.

Arnasketa Motak

• Larruazal-arnasketa: Larruazalean barnean gauzatzen da. Uretako eta hezetasunean dauden animalia txikietan oso aktiboa da. Handiagoek beste arnasketa modu batzuekin osatzen dute.
• Trakea-arnasketa: Lehorreko ornogabeena.
• Zakatz-arnasketa: Uretako animalien eta larba-aldian dauden animalien gorputz-gainazalaren zabalgune batzuk dira.
  • Kanpo-zakatzak (ez daude babestuta)
  • Barne-zakatzak (babestuta daude)
• Birika-arnasketa: Arnas hezetuak.

Ornodunen Arnas Aparatua

Ugaztunen Arnasketa

• Bronkio-zuhaitza albeolotan zatitua.
• Birikak barrunbe torazikoan daude. Diafragma eta saihets arteko eta bularreko muskuluen lanaren ondorioz, birikak txikitu eta handitu egiten dira, airea sartu eta atera egiten delarik.
• Diafragma uzkurtu egiten da eta behera egiten du (inhalazioa).
• Diafragma erlaxatu egiten da eta gora egiten du (espirazioa).
• Pleura: likido lubrifikatzailea du.

Gas-Trukea Albeoloetan

Gas-trukaketa difusio bidez gertatzen da albeoloetan.

• Albeoloetara sartzen den airean O₂ kontzentrazioa ehunetatik datorren kapilarretako odolean baino handiagoa da. Presio-gradiente positiboa dagoenez, O₂ kapilarretara sartu, odolera pasa, eta hemoglobinarekin bat egiten du.
• Zeluletan, CO₂ askatzen da, eta airean CO₂ kontzentrazio txikiagoa dagoenez, kanporatu egiten da.

Zirkulazioa eta Iraizketa

Zirkulazio Aparatua

Zelulek etengabe jaso behar dituzte mantenugaiak eta oxigenoa, beren funtzioak betetzeko. Era berean, metabolismo zelularraren hondakin-substantziak kanporatu behar dira.

Ornogabe sinpleetan (hala nola, nematodoak, platihelminteak, poriferoak eta knidarioak), plasma interstizialak zuzenean bainatzen ditu zelula guztiak. Zelulek zuzenean kanporatzen dituzte substantziak, eta zuzenean hartzen dituzte mantenugaiak eta oxigenoa.

Zirkulazio-Aparatuaren Osagaiak

• Zirkulazio-likidoak
• Hodiak (likidoa barnean garraiatzeko)
• Propultsio-sistemak (bihotz batekin hornituta)

Horrez gain, ornodunek sistema linfatikoa dute.

Zirkulazio-Aparatuaren Funtzioak

• Oxigenoa garraiatu.
• Mantenugaiak digestio-aparatutik zeluletara eraman.
• Zelulen iraizketaren produktuak eraman eta garraiatu.
• Hormonak eraman.
• Gorputz-tenperatura konstante mantendu.
• Antigorputzak garraiatu.

Zirkulazio-Likidoak

Ingurune likido bat da, substantziak garraiatzen dituena, arnas pigmentuekin batera. Arnas pigmentuek gasak garraiatzeko ahalmena dute.

Hemoglobina: Lau proteina-katez osatuta dago. Kate bakoitzak "hemo" talde bat du. Talde horrek ematen dio odolari kolore gorria.

Zenbait Zirkulazio-Likido

• Hidrolinfa: Ekinodermoen ezaugarria. Kolorgea da, gasak garraiatzeko funtzioa du.
• Hemolinfa: Artropodo eta moluskuen ezaugarria.
• Odola: Anelidoak eta ornodunen ezaugarria.
• Linfa: Ornodunena bakarrik.

Zirkulazio-Hodiak

• Zainak: Likidoa bihotzerantz eramaten dute.
• Kapilarrak: Arteria eta zainak komunikatzen dituzte.
• Arteriak: Bihotzetik organoetara eramaten dute likidoa.

Propultsio-Sistema

Animalia batzuek bihotz gehigarriak dituzte, zona jakin batzuetako zirkulazioa azeleratzen baitute.

Bihotz trenkadaduna: Barrunbeak zatituak ditu. Lau barrunbe izan ditzake: 2 aurikula eta 2 bentrikulu. Odola ateratzeko balbulak daude.

Zirkulazio-Aparatu Motak

• Zirkulazio-aparatu irekia: Hodiek likidoa garraiatu, eta zelularteko espaziora isurtzen da.
• Zirkulazio-aparatu itxia: Odolak hodien barnean zirkulatzen du. Arteriak eta zainak kapilar-sare baten bidez komunikatzen dira.
  • Zirkulazio bakuna: Zirkuitu bakarra dago; odola behin bakarrik pasatzen da bihotzetik.
  • Zirkulazio bikoitza: Odola bitan pasatzen da bihotzetik, bi zirkuitutan.
    • Ez-osoa: Trenkada ez dagoenean (odola nahasten da).
    • Osoa: Bi bentrikulu guztiz bereizita daudenean (odola ez da nahasten).

Sistema Linfatikoa

Animalia ornodun gehienetan, sistema linfatiko bat dago, soberako plasma interstiziala drenatu eta zain-zirkulaziora isurtzen duena. Immunitate-sistemaren zelulak ere eratzen ditu.

• Linfa: Odol-plasmaren antzeko likidoa, proteina proportzio txikiarekin. Ez du globulu gorririk eta ezta plaketarik ere, baina globulu zuriak bai.
• Linfabideak: Linfa-kapilarrak tamaina handiagoko linfabideetan biltzen joaten dira.
• Egitura eta organo linfatikoak: Linfa-sistemaren defentsa-funtzioaren parte dira. Globulu zuri mota berezi batek antigorputzak sortzen ditu. Ugaztunetan gongoil linfatikoak daude.

Iraizketa

Nutrizio-prozesuaren amaieran, metabolismoaren ondorioz sortutako produktuak kanporatu behar dira. Barne-ingurunearen kondizioak konstante mantentzeaz arduratzen da, eta horri homeostasia esaten zaio.

Iraizketaren Produktuak Animalietan

Animaliek kanporatzen dituzten substantzia nagusiak:

• Ura eta gatz-mineralak.
• Deribatu nitrogenodunak.

Animalia Motak, Iraizten duten Deribatu Nitrogenoaren Arabera

Amoniotelikoak

Metabolismo toxikoa, baina oso disolbagarria uretan; beraz, uretako animaliek bakarrik disolbatu ahal dute. Adibidez: Olagarroa.

Urikotelikoak

Hegaztiak eta narrastiak. Lehorreko animaliak dira, eta ur asko galdu gabe iraizten dute, pasta zuri erdisolido gisa. Adibidez: Barraskiloa.

Ureotelikoak

Urea gibelean sortzen da, uretan disolbagarria da. Likido urtsu batean disolbatuta kanporatzen da. Adibidez: Untxia.

Iraizketa-Organoak Ornodunetan

Iraitz-prozesuak zenbait organotan gertatzen dira, batez ere gernu-sisteman. Bi giltzurrunez osatua dago.

• Ureterrak: Hodi bakoitza giltzurrunetatik ateratzen da.
• Kloaka: Digestio- eta ugaltze-aparatuen organo komuna (hegazti eta narrasti batzuetan).
• Gernu-maskuria: Ugaztunetan (monotremetan izan ezik), anfibio lehorretan eta narrastietan (dordokak).
• Nefronak: Giltzurrunaren unitate anatomiko eta funtzionalak.

Beste Iraizketa-Mekanismo Batzuk

• Animalia itsastarrek gatz-kontzentrazio handia kanporatzeko mekanismoak dituzte.
• Lehorreko animaliek:
  • Ugaztunek: Izerdi-guruinak.
  • Ornodunek: Behazun gibela (hondakinak behazunaren bidez kanporatu).

Harreman-Funtzioa eta Erantzunak

Animalien harreman-funtzioa barruko zein kanpoko estimulu fisikoak eta kimikoak hautematean datza.

Errezeptoreak

Animalietan, estimuluak jasotzeaz arduratzen dira. Animalia sinpleetan, nerbio-bulkada izan daiteke errezeptorea. Beste batzuetan, errezeptoreak egitura konplexuagoetan egoten dira, zentzumen-organoak deitzen direnak.

Errezeptore Motak (Jatorriaren Arabera)

• Esteroerrezeptoreak: Kanpoko ingurunetik datozenak.
• Interoerrezeptoreak: Barrukoak.
  • Propioerrezeptoreak: Jarrerari eta tentsio muskularrari buruzko informazioa.
  • Biszeroerrezeptoreak: Erraietako jarduerari eta barne-inguruneko aldaketei buruzko informazioa (adibidez, tenperatura-aldaketak).

Errezeptore Motak (Estimuluaren Arabera)

• Fotoerrezeptoreak
• Mekanoerrezeptoreak
• Kimioerrezeptoreak
• Termoerrezeptoreak

Hautematea eta Efektoreak

Errezeptoreak estimulua jaso eta nerbio-seinale bihurtzen du. Seinale hori nerbio-zentro batera bidaltzen da, non prozesatu eta informazioa interpretatzen den.

Efektoreak: Informazioa jaso eta interpretatu ondoren, hautemandako estimulu motari egokitutako erantzun bat sortzen dute.

• Erantzun motorra: Mugimendu bat eragiten du. Efektorea muskulua da. Adibidez: argia dela eta begiak ixtea.
• Erantzun jariatzailea: Konposatu kimikoak sintetizatzea eta jariatzea. Efektoreak guruinak dira. Adibidez: malkoak sortzea.

Erantzun Motorra eta Lokomozioa

Erantzun motorrak mugimenduren bat eragiten du. Leku batetik bestera mugitzeari lokomozio deritzo. Lokomozio-aparatua muskuluak eta eskeletoa dira.

Ornogabeen Eskeletoa

• Knidarioek, platihelminteek, nematodoek: Eskeleto hidrodinamikoa dute (likidoz osatua).
• Exoeskeletoa: Bi kusku edo maskorrez osatua.
• Artropodoetan: Exoeskeleto artikulatua, mugikortasun handia ematen diena.

Ornodunen Eskeletoa

Barne-eskeleto bat dute.

• Arrain kondriktieek ehun kartilagoz osatua dute. Adibidez: manta.
• Ornodunen eskeletozko pieza artikulatuak.

Nerbio eta Hormona Koordinazioa

Funtzioak era koordinatuan egiten dira. Nerbio-sistema eta sistema endokrinoa (hormona-sistema) arduratzen dira erlazioaz eta koordinazioaz.

Nerbio Koordinazioa

Funtzioa: Jasotako informazioa kodeatzea, transmititzea eta prozesatzea da, erantzun egokia emateko. Neurona eta glia-zelulez osatua dago.

Nerbio-Sistemaren Egitura

• Nerbio-zuntzak: Neuronen axoiez osatuak.
  • Mielinadunak: Schwann-en zenbait zelulaz osatuak.
  • Mielinagabeak
• Nerbioak

Nerbio-Bulkada

• Gehiago hedatzen da zuntz mielinadunetan.
• Norabide bakarrekoa da, axoiaren muturrerantz doa.

Nerbio-Sinapsia

Neurona batetik bestera pasatzen den bulkada da (norabide bakarra). Ez dago ukipen fisikorik, kimikoa da.

• Sinapsi elektrikoa: Ornogabe batzuetan bakarrik.
• Sinapsi kimikoa: Neurotransmisore izeneko substantziak askatzea.
  • Azilkolina: Eskeleto-muskuluak aktibatzen ditu.

Ornodunen Nerbio Sistema

Sistema Zentrala eta Periferikoa (Koadernoko eskema aipatu beharko litzateke hemen).

Hormona-Koordinazioa

Nerbio-koordinazioaz gain, bada beste koordinazio bat, homeostasian edo barne-ingurunean parte hartzen duen substantzien jariaketaren bidez gertatzen dena. Substantzia horiek hormonak edo neurohormonak dira.

Ekintza-Mekanismoak

• Hormonak eta neurohormonak gorputzeko likidoetara askatzen dira.
• Itu-zeluletan soilik sortzen dituzte erantzun fisiologikoak. Organo horiek molekula hartzaile batzuk dituzte.

Ikuspuntu kimikotik, hormonak substantzia heterogeneoak dira: peptidoak, proteinak, lipido esteroideak eta gantz-azidoen deribatuak.

Erregulazio-Mekanismoa

Baldintza normaletan, hormonak kantitate txikian ekoizten eta jariatzen dira, barne-ingurunean metatzea kaltegarria baita. Ornodunetan atzeraelikadura negatibo bidezko erregulazioa gertatzen da:

• Kontzentrazio oso handia denean, jariatzen duen guruinak informazio hori jaso, eta hormonak sintetizatzeari uzten dio.
• Kontzentrazioa oso txikia denean, guruinak aktibatu egiten dira, eta sintesia areagotu egiten dute.

Ornodunen Hormona-Koordinazioa

Ornodun guztietan antzekoa da. Hauek dira haien guruin endokrino nagusiak: Hipofisia, pankrea, giltzurrun gaineko azala, gonadak eta tiroide eta paratiroide guruinak.

Hipotalamo-Hipofisi Ardatza

Hipofisia guruin txikia da. Adenohipofisiak hormona hauek ekoizten ditu:

• Hormona tiroide-estimulatzailea (TSH): Tiroidea aktibatzen du.
• Hormona adrenokortikotropikoa (ACTH): Giltzurrun gaineko azaleko hormonak estimulatzen ditu.
• Hazkuntza-hormona (GH): Hezur, muskulu eta kartilagoa hazten ditu.
• Prolaktina: Progesteronaren sintesia estimulatzen du.
• Gonadetan eragiten duten bi gonadotropina:
  • Hormona folikulu-estimulatzailea (FSH): Estrogenoa sortu.
  • Hormona luteo-estimulatzailea (LH): Obuluetan progesterona sortu, testikuluetan testosterona.

Guruin Adrenalak (Giltzurrun Gainekoak)

Giltzurrun gaineko muinak neurohormonak ekoizten ditu: Adrenalina eta Noradrenalina. Alerta edo estres egoeran jariatzen dira. Horrela, adibidez, bihotz-erritmoa eta arnas-erritmoa handitzen dituzte.

Hormona-Sistemako Beste Guruin Batzuk

Tiroidea

Tiroxina eta Kaltzitonina (kaltzioa hezurretan finkatzea estimulatzen du).

Paratiroideak

Paratiroide-hormonak.

Pankreasa

Intsulina (odoleko glukosa kantitatea murriztu) eta Glukagona (gluzemia handitu, odolera pasatu).

Obulutegia

Estrogenoak (sexu-karaktere sekundarioak mantendu, ziklo menstruala mantendu) eta Progesterona (obulua ernalduz gero, umetokia ezartzen lagundu).

Barrabilak

Androgenoak (sexu-karaktere maskulinoak aktibatu eta mantendu: testosterona) eta espermatozoideak sortzeko prozesuan parte hartu.

Ugalketa eta Ugalketa Motak

Ugalketa sexuala eta asexuala daude.

Ugalketa Asexuala vs. Sexuala

Ugalketa Asexuala edo Begetatiboa

Animalia gutxitan gertatzen da:

• Gemazioa: Gema batetik sortu. Banako berri bat sortzen da, gurasoengandik bereizten dena. Knidarioak eta poriferoak.
• Zatiketa edo fragmentazioa: Bi zatitan edo gehiagotan banatu. Birsortze-prozesu baten ondoren, platihelminteetan eta anelido eta ekinodermo batzuetan.

Gametoak

Gametoak haploideak (n) dira, meiosi bidez sortzen dira, eta gonada izeneko organoetan daude.

Gametoen Egitura

Emeak obuluak sortzen ditu, eta arrak espermatozoideak. Espezie batzuetan, erreserba-substantziak biltegiratzen dituzte, enbrioia garatzen den bitartean.

Gameto Arra (Espermatozoidea):

• Burua
• Lepoa: Lekuz aldatzeko energia eramaten dute (mitokondrio asko pilatuta).
• Isatsa

Gametogenesia

(Koadernoan dugun apunteak aipatu beharko litzateke hemen.)

Ugaltze Aparatua

Sexu bidezko ugalketa ugalketa-aparatuari esker gertatzen da. Zenbat eta eboluzio gehiago izan, orduan eta konplexuagoa da ugaltze-aparatua.

Ugaltze-Aparatuaren Osagaiak

• Sexu-organo primarioak edo gonadak: Gametoak sortzen dituzte (Obulutegia eta Barrabilak).
• Sexu-organo sekundarioak: Gametoak sortzen eta askatzen laguntzen dute.
  • Gonoduktuak: Arretan, espermiduktuak; emeetan, obiduktuak.
  • Guruin gehigarriak: Prostata eta semen-besikula (arretan), eta arrautzaren bildukia jariatzen dutenak (emeetan).
  • Gametoak biltegiratzeko organoak: Adibidez, umetokia, arrain eta anfibio batzuetan arrautz-zakua.
  • Organo erantsiak: Zakila, bagina eta kloaka.

Animalia Sexubakarrak eta Hermafroditak

• Sexu bakarra edo dioikoa: Banako bakoitzak gonada mota bat bakarrik du (testikulua edo obulutegia). Arra eta emea morfologikoki desberdinak direnean, sexu-dimorfismoa dagoela esaten da.
• Hermafroditak: Banako bakoitzak bi gonada mota desberdin ditu.
  • Hermafrodita iraunkorra: Banakoak bi organoak ditu aldi berean, eta gai da bi sexuetako gametoak sortzeko.
  • Hermafrodita sekuentziala: Sexua aldatzeko gai dira beren bizi-zikloan zehar.