Ahalera, ezintasuna eta aditzaren egitura

Ahalera eta ezintasuna

Ahalera eta ezintasuna: Ahaltasuna eta bere aurkako ideia (ezintasuna) adierazteko bideak.

• Ahalera: Ahalera adierazteko ahal-erako adizkiak eta "ahal" partikula erabil daitezke. Adibidez: Heldu ahal izan naiz. Beste forma batzuk: naiteke, zaiteke, dezaket…
• Ezintasuna: Ezintasuna adierazteko gehienetan "ezin" partikula erabiltzen da. Adibidez: Ezin naiz heldu. edo Ezin dugu egin.

Ahalera: Ahalera adierazteko ahalera edo modu potentziala ere erabiltzen da. Adibidez: Naiteke, zaitezke, dezaket…

Adibide denborak:

• Orainaldi burutugabea: joan naiteke
• Alegiazkoa: joan ninteke
• Iragan burutugabea: joan nintekeen

Egitura

• Aditz nagusia: Aspektu markarik gabe, adibidez etor naiteke, sar naiteke, ekar dezaket.
• Aditz laguntzailea: Ahalerako adizkietan -ke morfema agertzen da. Adibidez: Eman diezazuket, idatz dezakezu, joan daitezke.

Erabilera

• Gaitasuna eta posibilitatea: Adibidez, Tontorreraino ordubetean hel naiteke.
• Baimena eskatzeko: Baimena galde egiteko, alegiazkoa erabil daiteke, errespetuzkoa izateko. Adibidez: Joan naiteke zurekin?
• Mesedea eskatzeko: Mesede bat eskatzeko, alegiazkoa erabiltzen da: Etor zaitezke nirekin?
• Proposamena egiteko: Proposamen bat egiteko, inprobablea edo zehaztugabea den egoera adierazteko erabil daiteke: Pelikula 1 ikustera joan gaitezke.

Aditza: aspektua eta aldiak

Aditza: Aspektua adierazten du: burutua ala burutugabea den.

Adibideak:

• Burutua: amaitutako ekintza. Adibidez: Aitak sagarrak jan du.
• Burutugabea: ekintza hasi da, baina ez da amaitu. Adibidez: Aitak sagarra jaten ari da.
• Geroa: gertatuko dena. Adibidez: Aitak sagarra jango du.

Aldiak (tenporalki): Aditzaren ekintza denboran kokatzen du: orainaldia, lehenaldia, etab.

Adibideetan erabilera trinko eta perifrastikoetan:

• Trinkoetan: dator, zetorren, letorke.
• Perifrastikoetan: etortzen gara, etorri ginen, etorriko ginateke.

Pertsonakotasuna / pluragilea: "NOR" morfema aditzaren barruko NOR kasua plurala dela adierazten du.

Gabriel Aresti

Gabriel Aresti: Bizkaitar poeta eta idazlea, Bilbotarra. Euskal poesia modernoaren eta antzerkiaren bultzatzaile eta berriztatzailerik nabarmenena izan zen. Harri eta herri haren poesia-lan ezagunenetakoa izan zen. Literaturako genero guztiak landu zituen.

Gabriel Aresti (kopiatua)

Gabriel Aresti: Idazle poeta bizkaitarra, Bilbo. Euskal poesia modernoaren eta antzerkiaren bultzatzaile eta berriztatzailerik nabarmenena izan zen. Harri eta herri, haren poesia-lanik ezagunena. Literatura-genero guztiak landu zituen.

Deklinabidea

Deklinabidea: Atzizkien multzoa da; perpausean zer funtzio betetzen duen adierazten du.

Kasuak (kausak): NOR, NORK, NORI, NORA, NORENTZAT.

Kasu gramatikalak: Aditzarekin komuntzadurarekin duten kasuak: NOR, NORK eta NORI. Adibide batzuk:

• Erlojuak hadiak ziren.
• Erlojuek ezpatak dituzte.
• Erlojuak kristala apurtu zaio.

Leku-denborazko kausak: Lekua eta denbora adierazten dituzte.

• Bizigabeekin:
  • NON: Amaren etxean dago.
  • NOIZ: Arratsaldean ez zegoen inork.
  • NONGO: Katu hori etxekoa da.
  • NOIZKO: Ogia atzokoa da.
  • NORAINO: Ez gara eskolaraino iritsiko.
  • NONDIK: Etxetik ateratzea komeni zaizu.
  • NOIZTIK: Euria ari du atzotik.
• Bizidunekin:
  • NORENGAN: Zuregan
  • NORENGANA: Amonarengana joango da.
  • NORENGANTZ: Anaiarengantz erori nintzen.
  • NORENGAINO: Mediakuarengainoko (jatorrizko testuan agertzen dena mantenduz: Mediakuarengain(o)).
  • NORENGANDIK: Amarengandik

Zehar estiloa eta estilo zuzena

Zehar estiloa: Bi era daude bestearen esanahia zure diskurtsoan integratzeko.

• Estilo zuzena: Hitzak zuzenean jasotzen dira, ezer aldatu gabe. Testu idatzietan komatxoak edo gidoi luzeak erabiltzen dira bestearen hitzak bereizteko. Adibidez: Zera esan zidan: "kalera noa".
• Zehar estiloa: Beste pertsonak esan zuenaren berri zeharka ematen du; jatorrizko testua egoera komunikatibo berrira egokitzeko aldaketak egin behar izaten dira. Aldaketak izan ditzake:
  • Atzizkiak: (adibidez -ela, -en, -t(z)eko)
  • Pertsonak: Egoera komunikatibo berrira egokitu behar dira.
  • Denbora eta lekua: Jatorrizko mezuan denbora eta lekua adierazteko hitzak aldatu beharko dira.
  • Aditzaren aldia: Beste pertsona baten esana zure diskurtsoan txertatzeko, batzuetan aditzen aldia ere aldatu egin behar izaten da.