Adimenaren ikuspegi faktoriala eta ikaskuntza teoriak

a) Zein da ikuspegi faktorialaren helburua?

Ikuspegi faktorialaren helburua adimenaren osagaiak eta faktoreak identifikatzea da, eta gero haiek neurtzeko moduak eskaintzea. Bi teoria nabarmendu ziren faktore hauek aurkitzeko ahaleginean. Lehenik, Spearman-ek adimena bi mailatan banatu zuen: "g" faktorea, orokorra eta jaiotzetik datorrena, eta "s" faktoreak, azpifaktore espezifiko eta entrenagarriak. Bigarrenik, Thurstone-k beste teoria bat proposatu zuen, non g eta s kontzeptuak baliogabetzen zituen eta zazpi faktore nagusi proposatzen zituen. Honek azaltzen du pertsona bakoitzak gaitasun mental batzuk beste batzuk baino gehiago garatuta izan ditzakeela; alegia, pertsona batek faktore zehatz batzuetan lehenago edo hobeto entrenatuta egon daiteke. Teoria hauek XX. mendean garatu ziren.

b) Antzekotasunak eta desberdintasunak: Spearman eta Thurstone

Biek adimenaren osagaiak eta faktoreak aztertu nahi zituzten, helburua neurketa eta azterketa estatistikoa izanik. Spearmanek adimena bi mailatan egituratzen zuen: g faktorea (orokorra, jaiotzetik) eta s faktoreak (espezifikoak eta entrenagarriak). Thurstonek, aldiz, faktore guztiak maila berean kokatu zituen; honen arabera badaude faktore zehatz batzuk besteak baino garatuagoak izan daitezke. Adibidez, ikasgai batean oso onak izan gaitezke eta beste batean askoz ahalegin handiagoa egin behar izan dezakegu.

c) Nola neurtzen dute adimena IK-testek? Islatzen al dute adimena?

IK-a aztertzeko, irizpide estatistikoak eta estandarizatutako prozedurak erabiltzen dira. Adina eta adin mentalaren konparazioa bitartez kalkulatzen dira neurriak. Galdera eta jarduerek ikerketa puntual batzuk neurtzen dituzte eta ondorioztatzen dute ea ezagutzaren edo trebetasun jakin baten jabe garen. Hala ere, test hauek normalean jarduera zehatz batean emaitzak ematen dituzte, beraz, ezin dute beti adimenaren mundu-maila osoa eta orokorra islatzen. Adibidez, IK-test batzuek ikasgai batean oso azkarrak garen edo ez neurtu dezakete, baina ezin dute adimenaren multzo osoa islatu, izan ere soilik alderdi jakin batzuk hartzen dituzte kontuan (adibidez, gaitasun matematikoak, logikoak eta linguistikoak) eta beste esparru batzuk —hala nola, adimen emozionala— askotan baztertzen dituzte.

d) Noiz eta zergatik sortu ziren marko teoriko berri batzuk?

1960. urteetatik aurrera psikologia kognitiboa, neurozientziak eta adimen artifizialaren ezagutzak nabarmen garatu ziren. Horren ondorioz, adimena zer den eta nola funtzionatzen duen azaltzeko marko edo teoria berriak sortu ziren. Ikuspegi faktorialak adimenaren osagai eta faktoreak aztertzen zituen eta haiek neurtzeko metodoak bilatzen zituen. Aldiz, marko berriek —adibidez, psikologia kognitiboak— adimena informazio-prozesatzeko sistema gisa azaltzen dute, ingurura egokitzeko jarduera mental baten gisa. Ikuspegi faktorialak portaeraren emaitzetan oinarritzen bazen, psikologia kognitiboak prozesu kognitiboetan (arreta, memoria, prozesamendu inf.) jartzen du arreta. Horrez gain, praktikan askotan hiru adimen mota bereizten dira: analitikoa, sortzailea eta praktikoa. Izan ere, analitikoak ideiak aztertzen ditu, sortzaileak ideiak sortzen ditu, eta praktikoak ingurura egokitzen dira.

Gaur egun beste teoriak ere badaude, adibidez psikologia ebolutiboa eta Piagetek proposatutako garapen-teoria, non adimena pertsona garatu ahala aldatzen den eta etengabe eraikitzen den.

e) Klasikoa vs. instrumental: desberdintasun nagusia eta adibideak

Konduktismoan jokabidea behatu eta neurtu daiteke. Subjektuak berez lotuak ez dauden estimuluak elkarrekin lotzen ikasten du; hori gertatzen da bai animalietan bai pertsonetan.

Bi baldintzapen mota nagusi bereiz daitezke: klasikoa eta instrumentala. Lehenengoa Pavlovek garatu zuen. Bertan estimulu baldintzatua eta estimulu ez-baldintzatua elkarrekin aurkezten dira eta hori errepikatzen bada, lotura bat sortzen da. Estimulu sendoagoa azkarrago lotzen da. Adibidez, pertsonok uraren ikuspegiarekin egarria lotzen dugu (estimulu ez-baldintzatua). Imajinatu ura ikusten dugun bakoitzean abesti bat entzuten dugula (estimulu baldintzatua). Prozesua hainbat aldiz errepikatuz gero, abesti hori entzutean egarria eragin dezake, nahiz eta ura ikusi gabe egon.

Baldintzapen instrumentalak, Thorndike-k eta Skinner-ek garatu zuten. Antzekoa da klasikoarekin, baina hemen errefortzuak garrantzi handia dute: errefortzu positiboak (sariak) jokabidea gehitzen edo areagotzen du; errefortzu negatiboak (zigorrak edo ezeztatzeak) jokabidea gutxitzen dute. Horrez gain, baldintzapen instrumentalak jokabide kontziente eta asmotan oinarritutako aldaketak sortzen ditu. Adibidez, gure txakurrari makila bota eta berriro itzultzeagatik sari bat ematen badiozu (errefortzua), jokabide hori errepikatuko du.

f) Nola erabiltzen da konduktismoa iragarkietan? Adibide bat

Iragarkietan konduktismoaren printzipioak asko erabiltzen dira: marka edo produktuak ezaugarri fisiko, pertsonal edo emozional batekin lotzen dira. Adibide gisa, Cola Cao marka hartu daiteke. Iragarkietan noizean behin produktua ingurune zehatz batekin (adibidez, familiazale, naturarekin edo osasuntsutasun-ideiarekin) lotzen da; hortik ikuspegi klasikoaren antzeko lotura sortzen da. Supermerkatura joaten garenean, Cola Cao baten etiketan agertzen den irudia kakao puruarekin edo onarekin lotzen badugu, marka hori kalitate edo goxotasunarekin erlazionatuko dugu eta produktu hori erosi nahiago izango dugu, nahiz eta beti ez izan kakao puru hori benetakoa.

Gainera, reklamak errefortzu teknikak ere erabiltzen ditu (promozioak, opariak). Adibidez, Cola Cao-k promozioak eskaintzen baditu (bote handi bat erosten duzunean opari bat jasotzea), kontsumitzaileek lehen egindako erosketa berriro egitera bultzatuak izan daitezke; hauek errefortzu instrumentalaren eredua ematen dute. Marka askotan emozioekin eta oroitzapenekin dihardu; hortik, publizitatean konduktismoaren elementuak agerikoak dira.

g) Konduktismoaren eta ikaskuntza aktiboaren arteko desberdintasun nagusia

Desberdintasun nagusia da konduktismoan subjektuak modu pasiboan erantzuten duela estimuluari: kanpoko estimuluak eta errefortzuak arrazoitzen dute jokabidea, eta ikaslea ez du rol aktiborik hartzen prozesuan. Konduktismoan ikaslea antza denez erantzun automatikoen egitura bat da. Aldiz, ikaskuntza aktiboan (XX. mendearen erdian zabaldutako ikuspegia) ikasleak parte hartze aktiboa du; bere arrazonamendua, arreta eta memoriaren erabilera garrantzitsua da.

Adibidez, ikaskuntza sozialaren adibide bat ematen da: imajina dezagun gure gurasoek pelikulak askotan ikusten dituztela eta guk hori behin eta berriro ikusiko dugula; guk ondorioz jokabide hori imitatuko dugu, ustea dutelako hori garrantzitsua dela. Hori ikaskuntza aktibo eta sozialaren adibide bat da, non behaketa eta barne-prozesuak aktiboki parte hartzen duten ikaskuntzan.

h) Zertarako balio du emozioak sailkatzeak? Adibide bat emozioen gurpila erabilita

Emozioak sailkatzeak haien harremanak, intentsitatea eta konbinazioak ulertzen laguntzen digu. Emocioen errepresentazio antolatua (adibidez, emozioen gurpila) baliogarria da emozioak identifikatzeko, intentsitatea neurtzeko eta bitarteko tratamendu edo esku-hartzeak planifikatzeko. Emakia emozioak ondo antolatuta badaude, errazagoa da haien kontrola eta kudeaketa.

Adibidez, beldurra duen pelikula bati aurre egiten diogunean emozioen gurpilaren bidez prozesuak ikus ditzakegu: beldurra (aldoiak) eta kontzientzia edo zaintzarako emozioak elkartzen direnean —adibidez, alerta eta zaintza—, ondorioz ingurua behatzen dugu eta segurtasuna bilatzen dugu. Horrek lagundu dezake emozioen konbinazioak egoki interpretatzen eta erantzunak egoki aukeratzen.

i) Zer da estresa eta noiz azaltzen da? Teoria eta adibide egoki bat

Estresa erantzun fisiologiko eta emozionala da, gehiegizko presioaren, arriskua edo baldintzapenen ondorioz sortzen dena. Normalean agertzen da egoera batean ezagutzarik edo baliabiderik ez dugunean, erabakiak hartu ezin ditugunean edo karga mentala gehiegi denean. Arrisku-egoera baten aurrean oreka galtzen dugunean ere ager daiteke estresa; adibidez, nerbioak galtzea edo kontrola galtzea.

Estresaren erantzunak fisiologikoak (adibidez, bihotz-taupadak handitzea, urdaileko mina) eta emozionalak (antsietatea, haserrea) izan daitezke. Adibide baten bidez: azterketa baterako prestakuntza egiterakoan materialik ez badugu eta ez badakigu non hasi edo zer metodo jarraitu, galduta sentituko gara eta estresatuko gara; ondorioz pentsamendu-prozesuak nahasiko dira eta sintoma fisikoak ager daitezke (adibidez, tripako mina, nekea, antsietatea).