Cádizeko Gorteak eta Liberalismoaren Eboluzioa (1810-1833)

Cádizeko Gorteak eta Liberalismoaren Hastapenak (1810-1833)

Cádizeko Gorteak: Independentzia Gerraren Beste Aurpegia

Independentzia Gerraren beste aurpegia Cádizeko Gorteetako eginkizuna da. Espainiako gizartearen zati handi bat armekin frantziarren aurka borrokatzen zen bitartean, ilustratu gutxi batzuek Frantzian benetako iraultza burgesa eragin zuten ideiak ezarri nahi zituzten Espainian. Batzorde Zentralak, Cádizen babestuta, 1810eko urtarrilean erregeordetza kolektiboa sortu zuen. Cádizen bat egin zuten, britainiar ontzidiak babestutako hiria baitzen.

Osaera eta Bilkura

Ehun urtetan Borboiek ez zituzten Gorteak deitu, eta 1810eko irailean berriro ere bildu ziren. Diputatuek Espainiako nazioaren osotasuna defendatzeko zina egin zuten. Dekretuen multzo batek 1812ko Konstituzioak herrialdea aldatzeko nahia zutela adierazten zuten.

Arazoak eta Ordezkaritza

Gorteetan trebakuntza intelektuala zuten erdiko klaseak ziren nagusi: elizgizonak, abokatuak, funtzionarioak, militarrak eta katedradunak. Industria- eta merkataritza-burgesiako kideak ere bazeuden. Ez zegoen herritarren masaren ordezkaririk: nekazari batek ere ez zuen lekurik izan Cádizeko biltzarrean.

Joerak: Liberalak eta Absolutistak

Batzar Konstituziogilea eratu eta nazio subiranotasuna bere gain hartu zutenean, Cádizeko diputatuek iraultza liberala abiatu zuten, herritar guztiei eskubide berdinak emanda (Amerikakoak barnean hartuta, Espainia eta bere koloniak nazio bakarra baitziren). Cádizeko ganberan bi joera handi sortu ziren:

1. Liberalak: eraldaketa iraultzaileak egitearen aldekoak ziren.
2. Absolutistak: antzinako ordena monarkikoari eustearen aldekoak ziren.

Elizetako pulpituak ideologia absolutistaren aldekoak ziren, klero gehiena kontserbadoreen alde jarri arren.

Antzinako Erregimenaren Deuseztapena

Pentsamendu ilustratuak bultzatuta, Cádizeko Gorteek Antzinako Erregimeneko arkitektura suntsitu zuten.

Askatasunak eta Zentsura

Liberalek inprenta-askatasunaren dekretua onetsi zuten. Idazki politikoen zentsura ezabatu zen, baina ez idazki erlijiosoena. Ideien adierazpen askea pieza giltzarria zen nazio subiranotasunean oinarritutako sisteman.

Feudoak eta Ekoizpen Harremanak

Jurisdikzio-jaurerriak abolitu zituzten, probintziako administrazioa modernizatzea eragozten baitzuten. Ekoizpen liberal-kapitalistaren harreman modernoak ezarri ziren.

Inkisizioaren Abolizioa

Inkisizioa abolitu zen, pentsamendu-askatasunerako eta zientzia garatzeko oztopoa baitzen.

Lurralde Antolamendua

Gorteek antzinako erreinuak, probintziak eta intendentziak ezabatu zituzten, lurralde-batasuna eta zentralizazio politikoa lortzeko.

1812ko Konstituzioa: 'La Pepa'

Espainiarren Eskubideak eta Berdintasuna

Nazioaren ideiari jarraituz, estatu bateratua diseinatu zen, eta espainiarren eskubideak oro har onartu ziren. Diputatuek nazioa ordezkatzen dute, eta ordezkaritza erregionala ezabatzen da. Eskubide indibidual eta kolektiboak baieztatuta, salbuespenetan eta pribilegioetan oinarritutako gizarte-eredua ezabatzeko oinarriak ezarri ziren. Herritarren berdintasuna lortzeko, 1812ko Konstituzioak burokrazia zentralizatua, fiskalitate irizpidea, nazio armada eta barruko aduanarik gabeko merkatu askea finkatu zituen.

Nazio Subiranotasuna eta Erregearen Rola

Konstituzioak nazio subiranotasuna aldarrikatu zuen erregearen kaltetan. Legegintza-eginkizuna kendu zitzaion, orain Gorteena baitzen. Gorteek ganbera bakarra izango zuten, gizonezkoen sufragio unibertsalaren bidez hautatua, konpromisarioen sistema zail baten bitartez. Subiranotasuna nazioaren esku utzita, oinarrizko aldaketa gertatu zen. Herritarrek Fernando VII.a Espainiako erregea zela aitortu zuten, baina ez errege absolutua, konstituzio-erregea baizik. Muturreko liberalismoaren ikurra zen arren, Estatua konfesionala zela esan eta talde pribilegiatuen jabetzak aitortu zituen.

Fernando VII.aren Seiurteko Absolutista (1814-1820)

Konstituzioaren Abolizioa eta Zapalketa

1814ko udaberrian, Fernando VII.a Espainiara iritsi zenean, zenbait jeneralek Cádizeko Gorteek indargabetutako absolutismo monarkikoa berrezartzen laguntzeko eskatu zioten. Armadaren iraultzaren aurkako jarduerak absolutista batzuen babesa zuen. Fernando VII.ak Cádizeko Gorteen deialdia legez kontrakoa zela adierazi zuen, eta legegintza-lana bertan behera utzi zuen. Zapalketak biktimak liberalen eta Bonaparteren gobernuaren lankideen artean hautatu zituen. Aliantza Santuak Europan diseinatutako kontrairaultzak Fernando VII.aren absolutismoari bultzada eman zion. Erregeak prentsa-askatasuna ezabatu eta Inkisizioa berpiztu zuen.

Antzinako Erregimenera Itzulera Partziala

Elizak bere lurrak itzultzeko eskatu zuen zuzenean, baina Fernando VII.ak eskaerari uko egin zion. Frantziarren aurka borrokatu ziren militar asko Antzinako Erregimena berrezartzearen aurka zeuden, eta horietako batzuek Cádizeko legeak berrezarri nahi zituzten.

Militarren Altxamenduak eta Ekonomia

Hainbat jeneralek, liberalismoaren zaindariak zirelakoan, zenbait kolpe-ahalegin egin zituzten, Fernando VII.aren absolutismoa ezabatu eta Cádizeko Konstituzioa indarrean jartzeko. 1820an, Riegoren garaipenaren ondoren, pronuntziamendu garaile ugari atera ziren.

Cádizeko Gorteek nazioko aurrekontua egin zuten, estatuaren diru-sarreren eta gastuen berrikuspen aurreratua eginez, baina horrek ez zuen iraun. Fernando VII.a aurreko erregimen fiskalera itzuli zen. Industria geldialdian zegoen, baina nekazaritzak nolabaiteko hedapena izan zuen. Oztopoa aurkitu zuen, Fernando VII.aren berrezarpen absolutistan: Mestari pribilegioak itzuli zizkion, nekazaritzarako oso kaltegarriak zirenak.

Hirurteko Konstituzionala (1820-1823)

Riegoren Altxamendua eta Eraldaketak

1820an, Rafael Riego komandanteak, Amerikara joateko Cádizetik hurbil kokatutako tropen laguntzaz, 1812ko Konstituzioaren aldeko altxamendua egin zuen. Fernando VII.ak politika aldatu behar zuela eta konstituzio-erregimena onartu behar zuela ikusi zuen. Batzar liberalak sortu ziren. Bizitza publikoan Cádizeko herrialdeak gizarte- eta politika-babes urria zuela kontuan hartuta, liberalek Inkisizioa desegin, Cádizen onetsitako sistema fiskala ezarri eta jaurerriak ezabatu zituzten. Lurrak desamortizatzea agindu zen. Prentsa alderdien zerbitzurako ekintza politikoko tresna bihurtu zen.

Liberalismoaren Zatiketa: Moderatuak eta Asaldatuak

Eraldaketak aplikatzean, liberalen blokea bi taldetan zatitu zen:

• Moderatuak: Konstituzioa eraldatu nahi zuten, herriaren subiranotasun osoa murriztuz.
• Asaldatuak (edo erradikalak): Riegoren jarraitzaileak ziren, sufragio unibertsala eta ganbera bakarreko Gorteak defendatzen zituztenak, nazio subiranotasunaren adierazpena.

Kanpoko Esku-hartzea: San Luisen Ehun Mila Semeak

Gobernu liberalak ia ezin izan zuen gobernatu, erreakzio absolutista eta iraultzaren kontrakoak zigortu baitzituen. Iraultzaren kontrako ekintzen eraginez liberalak erradikalizatu ziren, eta 1822ko udan gobernu asaldatua osatu zuten, armadaren eta Milizia Nazionalaren laguntzaz. 1823ko apirilean, frantziar armada, San Luisen Ehun Mila Semeak izenekoa, Europako potentzia absolutistek (Aliantza Santuak) bultzatuta eta finantzatuta, Espainian sartu zen, Fernando VII.ari subiranotasun osoa itzultzeko. Liberalek ezin izan zuten ezer egin. Erregeak hirurtekoko legeria osoa indargabetu zuen, eta iraultza liberalaren bigarren ahalegin hau bertan behera utzi zuen. Frantziar armada Espainian geratu zen bost urtez.

Zorigaiztoko Hamarkada (1823-1833)

Absolutismoaren Berrezarpen Partziala

Fernando VII.ak 1823tik 1833an hil zen arte, monarka absolutu moduan gobernatu zuen. Zapalketa gogorra egin zuen. Herrialdea pentsamenduaren eta zientziaren aurrerapenen aurrean itxi zen. Antzinako Erregimena modu partzialean berrezarri zen, baina hirurtekoko esperientzia ikusita, eraldaketa batzuk sartu ziren, antzinako ilustratuen eta liberalismo neurritsuaren aldeko jarraitzaileen babesa lortzeko. Hobekuntza ekonomikoa eta hazkunde demografikoa gorabehera, lur jota zegoen herrialdea ez zen aldatu, iraganeko gaitzak zituen.

Krisi Politikoa eta Ultraerregetiarren Mehatxua

Argi geratu zen monarkak ez zuela lortu boterean, Fernando VII.a nazioko arazoak Antzinako Erregimeneko lege- eta ekonomia-tresnekin konpontzeko gai ez baitzen. Fernando VII.aren gobernuek bi mehatxu larri izan zituzten:

• Liberal asaldatuak, beti altxamenduak egiteko prest.
• Ultra-absolutismoaren sektore atzerakoi eta klerikalena (Ultraerregetiarrak).

Ultraerregetiarren mugimenduak indar handiagoa lortu zuen eta identifikatu zen. Erregetiar matxinadak gertatu ziren, baina Fernando VII.ak altxamendua zapaldu zuen. Beste altxamendu ultra batzuk, Nafarroan, Gaztela iparraldean eta Mantxan gogor zapaldu zituzten.

Oinordetza Auzia eta Karlisten Sorrera

Ezegonkortasun politikoaren erdian, Iraultza liberalak Frantzian garaitu zuen, eta espainiar absolutistek auzokoengandik ez zuten laguntza gehiago jasoko. Erregeak Berrespen Pragmatikoa argitaratu zuen, emakumeei erreinatzen utzi ziena. Karlosen jarraitzaileek ez zuten etsi, eta erregearen gaixotasuna aprobetxatuz, 1832an, Berrespen Pragmatikoa indargabetu zuten. Fernando VII.a sendatzean, Elisabet alabaren oinordetza-eskubideak berretsi zituen. 1833ko irailean Fernando VII.a hil zen, eta Maria Kristina alargunak Elisabet alabaren izenean Espainiako koroa heredatu zuen. Koroa Karlos Maria Isidrok ere beretzat eskatzen zuen, Antzinako Erregimenaren azken defendatzaileek, karlistek, lagunduta.