Subiranotasun nazionala

Enviado por Chuletator online y clasificado en Historia

Escrito el en vasco con un tamaño de 7,75 KB

 


1.Amerikako Iraultza|1.Egoera XVIII.Mendearen bukaera aldera AEB-ak ez ziren existitzen,Britainia Handiaren koloniak besterik ez ziren,izan ere estatu hark mende bat lehenagotik hamahiru kolonia sortu zituen egungo AEB kostalde atlantikoan,orain dituzten gainerako lurrak indigenenak edota Europako beste potentzienak ziren.Hango lau milioi kolonoak Europatik emigratutakoak ziren.Handiari erostera derrigortuta egonez,gainera,Metropolia gerran zegoenean kolonoek ere gerra ordaintzera derrigortuta zeuden.Horregatik burges kolonoak erabat haserretuta bizi ziren,negozio aukerarik eta duintasun politikorik ez zutelako.|2.

Iraultza eta gerra

Britainia Handiko erakundeek ez zuten uzten kolonoek,beraien interesak defendatzeko,ordezkariak bidal zitzaten Londresera;kolonietan lur berriak hartzeko baimenik ere ez zuten.|1776an zergak ere gehiago igo zituen Londresek kolonietan,oinarrizko lehengaiak barne.Orduan,Bostongo kolonoek ‘Tearen Matxinada’ piztu zuten,metropolia kaltetzeko.Arazoa konpontzen ez zenez bi urte beranduago britainiar armada bidali zuten Londresetik eta gerra hasi zen:
Amerikako iraultza izenez ezaguna,lehena kolonia bat bere metropoliari gerra egiten eta lehen iraultza burgesa(Antzinako Erregimenari bukaera eman zion lehena)ere.|Independentziaren gerra horretan kolonoek armada eraginkorra eratu zuten,George Washingtonen ardurapean eta Frantziaren,Espainiaren eta Herbehereen laguntzarekin.Kolonek independentzia aldarrikatu zuenean hasi zen gerra eta 1783rarte iraun zuen gerraren baitan.Versaillesko Itunak eman zion amaiera gerrari,horrela 13koloniek independentzia onartu zen.|
3.AEB 13 koloniek,1787an Estaturb Federazioa itundu zuten,Errepublika forma eman zioten estatu berriari,zeinean kolonia bakoitza estatu bihurtu zen,eskumen propioekin erlijio,hezkuntza,polizia, justizia kontuetan.Gobernu federala beste arlo hauetaz arduratzen zen:kanpo arazoak,defentsaz,monetaz eta finantziaz.Presidenteak botere handia zuen.|iraultza Amerikarrak Europako burgesiarengan eta Amerikako beste lurraldeengan eragin handia izan zuen,etorkizunean erudugarritzan hartu baitzuten.

2.Frantziako Iraultza|2.1.Iraultzaren kausak 1789an,Frantzian errege absolutista,eta estamentu-gizartea zen.Nobleziak eta kleroak pribilegio ugari zituzten.Burgesiak eta herritar xeheek hirugarren estatuak,ez zuen pribilegiorik.Faktore hauek iraultza piztea bultzatu zuten:-uzta txarrek eta goseteek iraupen-krisia ekarri zuten.Monarkiaren finantzek behea jo zuten,gortearen gastuak eta gerra-gatazkak zirela eta.-burgesiaren ezinegona ez baitzion erresumaren politikan esku hartzen uzten.-ilustratuen ideiak zabaldu ziren,eta burgesiaren eskarien oinarri izan ziren.-erreforma fiskala abiatu zuen monarkiak.Klase pribilegiatuak ere zergak ordaintzen hasi zitezen nahi zuen erreformak.Haien ezezkoa zela eta,erregeak Estatu Orokorretarako deia egin behar izan zuen,eta deialdia iraultzaren abiapuntua izan zen.|2.2.

Iraultzaren prozesua

Estatu Orokorrak abiatu ziren.Estamentuka bozkatzen zen eta,hortaz,nobleziak eta kleroak,batuta,bi boto zituzten,eta hirugarren estatuak bat baino ez. Azken horrek pertsona bakoitzak bozka bat izatea eskatu zuen eta,ezezkoa jaso ondoren,Asanblea Nazionala aldarrikatzea erabaki zuten.|Gutxira,Asanblearen aldeko matxinadak piztu ziren.Uztailaren 14an,Parisko herritarrek Bastilla,errege-espetxea,hartu zuten.Matxinadak Frantzia osoan zabaldu ziren.Landa-giroan jauntxoen aurkakoak izan ziren,eta Beldur Handia esaten zaio garai horri.|Burgesiak boterea eskuratu zuen,eta estatuaren antolakuntza aldatzen hadi zen Erregimen moderatu berriak nobleziaren,kleroaren eta monarkiaren beraren aurka borrokatu behar izan zuen.Austriak eta Prusak Frantziaren aurkako gerrari ekin zioten,iraultza geldiarazteko.~1789,Asanblea Nazional Konstituzioa egin arte bertatik ez irtetea erabaki zuten.Asanbleak pribilegio feudalak abolitu eta Gizakiaren Eskubideak aldarrikatu,botereen arteko banaketa,subiranotasun nazionala eta errolda-sufragioa.Frantzia monarkia konstituzionala bilakatu zen.~|2.3-1.

Errepublika

Girondinoek eskubide politikoak eta askatasun ekonomikoa eman zioten burgesiari,ez zituzten desberdintasun politikoak eta sozialak konpondu,gero eta ezinegon handiagoa sortu zuen herritar xeheengan.Armada absolutistek Paris inguratzen zutela,ezinegonak beste matxinada iraultzaile bat hasi zuen.Jakobinoek,agintea hartu,monarkia kendu eta 1.Errepublika aldarrikatu.|konbentzioa(jakobinoak gobernatzen)konbentzio Nazionala zeritzon asanblea berriak konstituzio demokratikoagoa eta berdintasunezkoa idatzi zuen eta,gizonezkoentzako sufragio unibertsala ezarri zuen.Lege sozialak sustatu zituen,prezioen kontrola eta armada nazional profesionalagoa eratu zuen,atzerriko monarkien erasoei aurka egiteko.Robespierre buru zen gobernu jakobinoa kontrairaultzaileen ere jazarri zitzaien.Horretarako Herri Salbazioko Batzordea sortu zuen.Susmagarri zirenei espetxe edo heriotza zigorra ezartzen zieten.
Izualdia hasi zen,diktadurs ekarri zuen.

~Azkenik,Robespierre bera ere,gillotinatik pasa zen,burgesia moderatuaren erantzunaren ondoren,eta,hala,izualdia amaitu eta direktorioa hasi.~|direktorioa 1794.Urtean burgesia kontserbadoreak,jakobinoen gehiegikeriak konstituzio bat onartu zen, berriro errolda-sufragioa xedatu.Bost kidek osaturiko Direktorio batek hartu zuen gobernua.

Entradas relacionadas: