O Rexurdimento e a Obra de Rosalía de Castro: Historia e Literatura Galega

O Rexurdimento: Movemento de Recuperación da Cultura Galega

O Rexurdimento é o movemento de recuperación da cultura galega que se produce na segunda metade do s. XIX.

Caracterízase pola aparición dunha serie de autores cun compromiso firme por recuperar o galego como lingua de uso nos ámbitos cultos. Durante este período, prodúcese a publicación de obras históricas e filolóxicas que se ocupan de Galicia e da súa lingua, aínda que moitas foron redactadas en castelán.

Delimitación Cronolóxica

• 1861: Convocatoria dos primeiros Xogos Florais na Coruña.
• 1863: Publicación de Cantares Gallegos de Rosalía de Castro.
• 1880: Apoxeo do Rexurdimento coa publicación de Follas Novas (Rosalía), Aires da miña terra (Curros Enríquez) e Saudades gallegas (Valentín Lamas Carvajal).
• 1889-1891: Etapa do Posrexurdimento.
• 1914-1916: Autores destacados como Ramón Cabanillas, Antonio Noriega Varela e Francisco Álvarez de Nóvoa.

Causas do Rexurdimento

Romanticismo

A difusión das ideas románticas acentúa o interese polo diferencial e polo particular. Desenvolve unha tendencia a evadirse mediante a creación de mundos ideais alternativos á realidade, que se sente como desagradable.

Liberalismo

O ascenso do liberalismo fronte ao absolutismo potencia o emprego do galego na prensa, fundamentalmente en textos didácticos e propagandísticos.

Galeguismo

Corrente ideolóxica que se estende ao longo dos s. XIX e XX. Esta corrente é o resultado da interacción entre o romanticismo e o liberalismo (algunhas máis de carácter cultural). No s. XIX distínguense varias etapas: provincialismo, federalismo e rexionalismo.

Etapas Políticas e Culturais

Provincialismo (1840-1865)

Movemento que nace para defender a integridade territorial de Galicia, ameazada pola nova división do Estado en provincias trazada á morte de Fernando VII.

• 1º Provincialismo (1840-1846): Moi activo no cultural e no político. Destacan os partidarios da sublevación militar para conseguir unha verdadeira autonomía.
• 2º Provincialismo (1854-1865): O fracaso do levantamento de 1846 provoca un cambio de estratexia. Poténciase unha fronte cultural; a consecuencia máis destacada será o rexurdimento da cultura galega, protagonizado por un grupo de mozos intelectuais como Rosalía de Castro, Eduardo Pondal e Manuel Murguía.

Federalismo (1865-1875)

Etapa anterior e posterior á Primeira República. O galeguismo tamén pervive diversificado noutras opcións diferentes da federalista. Constitúe unha etapa de escaso cultivo da literatura galega.

Rexionalismo (1875-1906)

Reorganización cultural e ideolóxica. É o resultado da asunción do ideario galeguista por parte de sectores conservadores e tradicionalistas da sociedade galega. Coa fundación da Asociación Regionalista Gallega, coincidirán persoeiros como Manuel Murguía, Alfredo Brañas e Aureliano Pereira.

Protagonistas e Difusión

Os protagonistas do Rexurdimento vinculáronse ao Liceo de la Juventud de Santiago e foron asiduos colaboradores da prensa. Destacan: Rosalía de Castro, Eduardo Pondal, Manuel Murguía, Antonio e Francisco de la Iglesia e Aurelio Aguirre.

O Banquete de Conxo supuxo unha afirmación ideolóxica de progresismo e galeguismo. A manifestación máis afortunada deuse na poesía lírica do s. XIX con Rosalía, Eduardo Pondal e Curros Enríquez. A prosa tamén tivo presenza, pero con menor éxito (Marcial Valladares, Antonio López Ferreiro).

Prensa e Empresas Editoriais

Publicacións como O Tío Marcos da Portela e A Monteira foron o medio para que o discurso cultural elaborado en galego chegase a un público pouco afeito a atopar a lingua propia en usos de prestixio. Destacan tamén a Biblioteca Gallega e obras como Queixumes dos pinos de Pondal.

Rosalía de Castro: A Voz do Pobo

Rosalía foi obxecto dun proceso de mitificación que chegou a desvirtuar a súa realidade persoal e literaria. Víase esquecendo o marcado compromiso social e cultural que mostra para salientar a súa faceta máis sentimental e intimista, como se fose o único valor que nela se pode atopar.

Vida

Naceu en Santiago en 1837 e finou en Padrón en 1885. Filla dunha muller solteira de liñaxe fidalga e dun presbítero que posteriormente foi capelán de Iria. Foi recollida pola súa madriña e criada nunha aldea preto de Padrón, nun ambiente popular e baixo a tutela dunha tía paterna.

Recibiu unha educación en Santiago propia dunha moza da fidalguía e participou nas actividades do Liceo de la Juventud con Manuel Murguía, Eduardo Pondal e Aurelio Aguirre, compartindo ideas igualitaristas e galeguistas. En 1856 mudou para Madrid e en 1858 casou con Manuel Murguía, con quen tivo 7 fillos.

Obra Literaria

En Castelán:

• 1857: La flor
• 1859: La hija del mar
• 1861: Flavio (influencia romántica)
• 1863: A mi madre
• 1866: Ruinas
• 1867: El caballero de las botas azules
• 1881: El primer loco
• 1884: En las orillas del Sar

En Galego:

Cantares Gallegos (1863)

Fito co que se inaugura simbolicamente o Rexurdimento das letras galegas. Mostra un compromiso explícito da autora coa terra e a xente de Galicia e o desexo de contribuír á dignificación do seu idioma. Ten a intención de glosar poeticamente unha serie de coplas populares, dun modo parello ao que fixera o poeta biscaíno Antonio Trueba no Libro de los cantares (1851).

• Temas: Costumista-folclórica (gaiteiros, romarías), amorosa, intimista (evocación da terra) e de denuncia (marxinación do país).
• Formas: Arte menor (octosílabos) e rima asonante.
• Recepción: Foi acollida con entusiasmo en Galicia e proporcionoulle á autora sona no exterior (Cataluña e Portugal). En 1948 fúndase o Patronato Rosalía de Castro.

Follas Novas (1880)

Nesta obra, Rosalía expresa a súa testemuña de non volver escribir en galego polo fracaso da súa causa política, as críticas recibidas e a súa opción estética persoal.

• Temas: Intimismo radical, denuncia social, costumismo, angustia existencial, reflexión relixiosa e metapoética.
• Comparación: Presenta unha liña continuadora de Cantares pero tamén unha liña renovadora cunha poesía de dimensión universal.
• Formas: Obra máis progresiva e innovadora, con combinación de versos de diferente medida e un complexo sistema simbólico.

Os 136 poemas divídense en 5 apartados, destacando:

• Vaguedás e Do íntimo: Temas de carácter intimista e subxectividade.
• Da terra e As viúdas dos vivos e as viúdas dos mortos: Natureza social e costumista onde predomina a obxectividade.
• Varia: Temas diversos desde diferentes perspectivas.

A Lingua de Rosalía

O galego de Rosalía está baseado na lingua oral, cun alto índice de castelanismos, dialectalismos e vulgarismos propios da época.

• Castelanismos: suelo, nombrar, capilla, cuna, hermosa, lealtad, dicha, crudeza, dulce, es, acobexar, conexo, limosneira.
• Dialectalismos: nasín, grasiosa, felís, simiterio, man, maus, algús, traizoes.
• Vulgarismos e hiperenxebrismos: enxempro, caridá, craridá, estrano, cristaiño, coraçon, cançon.

Rosalía converteuse nun mito exemplar para todos os galegos. Co renacer da moderna literatura galega en Cantares Gallegos e a elevación do discurso poético en Follas Novas, situou a lingua galega no nivel máis alto que se puidese desexar.