Guerra Zibil

Enviado por Programa Chuletas y clasificado en Historia

Escrito el en vasco con un tamaño de 13,32 KB

 

GERRA ZIBILA EUSKAL HERRIAN: Errepublikaren kontrako konspirazioa 1935aren amaieran hasi zen, Fronte popuularrak hauteskundeak irabazi zituenean, nekazaritzako eta finantzaketako oligarkia, eliza, armada eta eskuineko sektoreak haserre bizian jarri zituen.   1936ko uztailaren 18ko estatu kolpea gerra zibila bilakatu zen. Altxamendu honek ez zituen ondorio berdinak izan Euskal Herri osoan. Nafarroan eta Araban gehienak karlistak ziren eta altxamendu militarra ontzat eman zuten. Gipuzkoan eta Bizkaian Errepublikaren alde jokatu zuten. Araban estatu-kolpea berehala atera zen garaile. Ezkerreko talde politikoek huelga orokorrerako deia egin zuten, baina babes handiegirik lortu gabe. Araia aldea ezik, guztia militar errebeldeen mende geratu zen. Aldaketak izan ziren Aldundian eta Gasteizko udalean. Bi instituzio horiek eskuineko kideen mende geratu ziren. Gainera, sozialista eta anarkista asko fusilatu zituzten. Nafarroan estatu kolpea garaile atera zen. Mola jeneralak gerra-egoera deklaratu zuen. Molak hitz egin zien: “terrorea sortu behar da, nagusi garela sentiarazi behar zaie”. Ezkertiar langileek eta Nafarroako Erriberak terrore hori nozitu zuten: hiru mila hildako inguru izan omen ziren.Gipuzkoan altxamendua izan zen baina berandu: herritarren erreakzioari eta EAJk Errepublikari atxikimendua agertzeari esker, ez zen aurrera atera. Bizkaian, Errepublikari leial iraun zuten.



DONOSTIAKO ITUNA: Donostiako itunak, 1930ko abuztuan hiru indar nagusiak bildu zituen, etorkizunean errepublikarako aldaketa aztertzeko. Errepublikano historikoak eta sozialistak. Donostiako itunean, CNT eta beste langile indar batzuk itun horretatik kanpo utzi zituen eta bakarrik PSOEk haien ordezkaria izan zen. Abenduan, buruzagi nagusiak, manifestu bat zabaldu zuten herriari , monarkia agintetik kentzen laguntzeko. Berenguerren eta gero Aznarren helburu nagusia, hauteskundeak egitea zen, gorte konstituziogileak ezartzeko. Lehenengo hauteskundeak, 1931ko apirilean egin ziren. Zinegotzi monarkikoak, errepublikanoak baino gehiago izan arren, Alfontso XIII aren etorkizuna argi zegoen. Hauteskundeak jakin ondoren, milaka pertsona kalera atera ziren errepublikaren alde egiteko.

BIGARREN ERREPUBLIKA:Errepublikanoek hirietan garaipenak lortu zituzten=>monarkia erori.Erregimen aldaketa 1931ko apirilaren 14an egin,Errepublika aldarrikatu ondoren.Alfontso XIII. erbestera joan zen.Niceto Alcalá-Zamora presidentea gobernua zuen,Estatuaren eraldaketak egiten.Arazo:Kataluniako Errepublika,ordezkariek jarrera aldatu,Errepublika onartu.ELIZaren erreakzioa:Eliza Errepublikari lagundu.Gobernuaren antiklerikalismoak herriari sustatu zioten Errepublika ez obeditzeko.Antiklerikalek elizak erretzen=>Eliza Espainiarako arazoak sortzen zituelako.Ostean,Espainiatik bota zituzten Errepublikaren aurkakoek.GORTE Konstituziogileak:Errepublikaren eta sozialisten batasunak gehiengoa lortzen zuten,Euskal Herrian eta Nafarroan izan ezik,han abertzaleek eta tradizionalistek irabazten.Kongresua,ezkerretarantz alboratuta zegoen.KONSTITuzio errepublikanoa:Diputatuek Konstituzio berria idatzi zuten.Gobernu krisia sortu zen,Elizaren eta Estatuaren arteko harremanak erabakitzean.Estatuaren segurtasuna arriskuan jartzen zuten,erlijio ordenak desegitea eta kleroaren kontuak,orduan amaitu zuten, eta ere bai botere zibila eta Elizaren boterea banatzen.Manuel Azañak intelektuala ordezkaria,gobernuko kargu bat hartu zuen,zeren besteak dimititu.Konstituzioaren bidez,Espainia laikoa bihurtu zen.Sufragio unibertsala zegoenez,emakumeek botoa eman lezaketen,eskubide moduan.

BIURTEKO ERREFORMISTA:Azañak HEZKuntza-erreforma egin zuen,irakaskuntza aurrerakoiaren aldekoentzat.Neurri asko aurreratuentzat,legegintzak osatzen zuten.1933an lehen hezkuntzako hamar mila eskolak esaten zuen Gobernuak aurrerapen asko egin zituztela.ERREforma zibilak egon ziren ere bai.Armada modernatu.Soldaduek gaitasun galduta zeukaten,ez heziketa. NEKAzaritza-erreformak:1932 Sanjurjo jeneralak Errepublikaren aurka altxamenduak=>indarto Azaña=> Nekazaritza Berrikuntzarako Oinarrien Legea onartu.LAN-legeak:Langileak poztu behar,zeren gatazka asko zeuden:landa-inguruan zortzi orduko lanaldia ezarri,lurrak errentatzeko kontratuak luzatzea eta lurrak laboratzea derrigortuta. AUTOnomia-estatutuak:1932ko irailaren 9an,Azañak Kataluniako Estatutua onartu zuen,zeren kongresuan galduta zegoen.Euskal Herrian biztanleak autonomietan bananduta zeuden.Abertzaletasunek espiritu autonomista zeukaten.1931an,Abertzaleek eta Tradizionalistek proiektu bat sortu zuten,Lizarrako estatutua deritzona,Euskal Herrian onartuta zegoena,baina Espainiaren beste zatian ez zen onartu,konfesionala zelako.KOIUntura ekonomikoa: Europako herrialdeekin Espainiak harremanak izaten zituzten nekazaritza-produktuen eta mineralen esportaziora mugatzen zuten.Esportazioak beherakada handi bat izan zuten,orduan erosketen murriztapenak,horren ondorioz,Espainian geldiarazi egin zen mekanizazio erritmoa.Krisi ondorioz emigranteak itzuli ziren.Espainiako Bankuen erreformak. GIZARte -gatazkak: Estatuaren oinarriak aldaratu nahian=>baldintza iraultzaileak hartu behar izan zituzten,horrek eragin zuen joera erreformista gainditzea.1933an urtarrilaren 12an,Cadizeko Casas Viejas herrian,anarkistek komunismo libertarioa aldarrikatu eta alboratu zuten Guardia Zibilaren kuartela. ESKUinaren erreakzioa:Errepublikano-sozialistak boterea zuten.Gobernu hau,eskuin katolikoak Errepublikaren antiklerikalismoa ustiatzen zuen.1933an,mugimendu katolikoaren egoeran,Espainiako Eskuin Autonomikoen Konfederazioa sortu zen(CEDA),Konstituzio errepublikanoa erreformatzeko irakaskuntzan eta erlijioan.
Talde hau,eskuin muturreko pertsonak zeuden. Faxistako lehengo taldea ikasle giroan sortu ziren.Anarkistarik inportanteena Falange Espainola izan zen,Jose Antonio Primo de Riverak sortuta. Falangea, Errepublikaren liberalismoaren, eta marxismoaren kontrakoa zen.



1933an hauteskundeak egin ziren, emakumea lehenengo aldiz parte hartu zuen. Hauteskunde hauek, eskuinak argi irabazi zituen ./.Azañako gobernuan eskuineko eraginak izan zituzten,ondorioz hauteskundeetan eskuinekoak irabazi zuten.Azañak kargutik kendu zutelako hauteskunde berriak egin ziren.Hauteskundeetan emakumeak,katolikoek parte hartu zuten,baina anarkistek ez. Nahiz eta CEDA-k diputatu gehien lortu, Alcalá zamora presidenteak Lerrouxi gobernuan sartzeko deialdia egin zion, parlamentua eskuinerantz gehiago ez joateko eta erdikoen erreakzioa sahiesteko.  Azañak egindako erreformak kendu zituzten. Ondorioz,UGTko eta PSOEko buruzagiek jarrera estremistak hartu zituzten. UGTrekin aliatu ziren CNT,non greba orokorraren deia egin zutela.EAEn foruak defendatu zuten zuten.Grebak Espainiara osora zabaldu zen.Kataluniako estatua aldarrikatu zen zeren Katalunian estatuarekin harremanak apurtu ziren. gerra-egoera ezarri zen eta Bartzelonan grebak egon ziren.Asturiaseko grebak eraginak izan zituzten. Bizkaian Guardia Zibilaren Kuartelei eraso zuten,Oviedo hartu etab.Asturiasen gertatuko altxamenduak, Gobernuaren aurreikuspenak gainditu zituen eta Francori egin zioten dei Madriletik aholkularitza militarra emateko. Armadak Asturias konkistatu zuten.

FAXIsmoa Europa osoan zabaldu zen,nazioarteko komunismoak estrategiak aldaratu zuten.Fronte Popularra proletarioen eta erdiko klaseen arteko ituna ekarri zuen.Faxismoa kentzea komunisten helburua zen.Fronte Popularraren eraginak zabaldu ziren Espainian eta hauteskunderako deialdia egin zen.Boterea berriro ezkerra hartu zuen.Azañak gobernua sortu zuen.Falangeak Italiako faxisten laguntzak zituzten.Kongresuak Alcalá-Zamora kargutik kendu zuen,eta Azañak presidentea jarri zen.Mola jenerala Madriletik joan zen Iruñera.Goded eta Franco jeneralek Balearretan eta Kanarietan ibili ziren.Marokon gerra egoera,zeren Melillako tropak suntsitu ziren.Afrikako armada hartzera joan zen Franco.Altxamendu asko erratu ziren,gatazkekin Gerra Zibila sortu zen eta Franco erdian zegoen.Espainian kultura zabaldu zen.Erreforma asko hezkuntzatan egin ziren.Emakumeak Errepublikan estatus politikoa eta soziala onartu zuen,dibortzioaren legea eta botoa emateko eskubidearekin.Politikan garrantzia izan zuten.



Autonomia estatuak probintzia batzuei emandako eskumenak dira, zebait arlotan ekintza batzuk askatasunez egin ahal zituzten. Eskubide foralak aldiz, ez dira estatuak ematen duen zerbait, baizik eta e.h dueña estatutuak onartu behar du, aginte zentralak, euskal gizarteko berezitasun batzuk onestu behar ditu. Foruak lurralde bakoitzean eta estatutuak berdin lurralde osoan. //lehen mundo gerra amaitzean romanonesek lehenengo estatutu proposamena egin zuen baina ez zen onartu, eta 1917ko krisiagatik estatutua jartzeko siakerak porrot egin zuten. //bigarren errepublika ezartzean, euskal autonomía jartzeko une oso ona izan zen baina donostiko hitzarmenean ez zutenez euskal nazionalistak paret hartu. Kataluniak lortu zuen. Errepublika iritsi zenean, elkarte politiko garrantzitsuenak hauek izan ziren: 1.errepublikar sozialistak:ezkerra indartsua zena lau hiriburuetan.//2.euskal nazionalismoa: eaj-pnv alderdiak indarra zuten bilbo, bizkai eta gipuzk landa eremuan.//3.alderdi eskuindarrak eta tradizionalistak: karlismoa nagusia. Araba eta nafarroa kontrrolpean.
AUTONOMI PROIEKTUAK:;EAJ alderdia izan zen bultzatzailea, jose Antonio agirre getxoko alkatea. ////A. EUSKO IKASKUNTZAREN PROIEKTUA: 1931ko konstituzioa onartu baino lehen prestatu zen. 1.euskal estatu bat zehazten zen, arab gipu bizkai ta nafarr espainiako errepublika barnean. 2.herrialdeen autonomía maila handia zen eta gehiago ziren lurralde bakoitzak berezko zituen instituzioak. (antolamendu propio) 3. Egitura parekideek ziurtatzen zituzren aginte legegile ta ejekutio. Eta ordezkari kopuru berbera zituen parlamentuan ta gobernuan. 4.elebitasuna ezartzen zen irakaskuntzan ta administrazioan. 5.kontzertu ekonomikoak irungo zuren. 6. Eskubide politikoen jabe izateko urtebeteko erresidentzia eskatuko zitzaien euskaldunen seme alabei ta bi espainarrei. 7. Bitariko batzordea eratuko zen. Estatuarena ta hego euskal h, artean bi administrazioen artean sorturiko liskarren gaineko erabakiak hartzeko. ////
B.LIZARRAKO PROIEKTUA: alkate nazionalistek ta karlistek batu ziren. 1.sarrera egin zitzaion foruen berrezartzeraren aldeko aipamen bati. Berrezkuratuko ziren foruetan eta ez konstituzioan, lege aten gisa aurkeztu nahi izan zen estatutua. 2.mugatu egin ziren etrkinen eskubide politikoak. 10urteko erresidentzia. 3.Hego E.H berak mugatzen zuen bere burua gobernatzeko gaitasuna, eusko jaurlaritzak esaten zuen noraino legeak, eta ez estatuak. 4.egoitza santuarekin nahi bezalako konkordatua sinatzeko ahalmena. Izaera konfesioanala eman zitzaioan. 5.hauetskunde molde tradizionala.zents. 6.estatu federala. ///proiektu hau EAJ ea comunión tradicionalista alderdien arteko eemaitza. Baina orte konstituziogileetan onartu behar zen. Ezadostasun batzuk egon ziren, vatikanoarekin negoziatzeko eskubidea eta etorkinek botoa emateko eskubidea. Izaera konfederala eman nahi zitzaien estatuaren eta hego e.h aren arteko harremanei.

C.BATZAR KUDEATZAILEEN PROIEKTUA. eskuinaren aurka egin nahirik bere proiektua prestatu zuen ezkerrak batzorde kudeatzaileen erakundeen bitartez. Ezkerrak bultzatu zuten priektua abertzaleek onartu zuten. Karlistek eta katolikoek aldiz ez. Erlijio ta foruen kontrakoa zela zioten. ///estatutu berriak 1.euskal autonomíaren ahalmenak murriztu egin zituen. 2.demokratikoagoa.3.ordezkaritza proportzionala onartu eta 4.1931ko konstituzioaren espirituarekin bat zetorren. Batzordek proiektua prestatu, udalek onartu ta herriaren botoakin berretsi, ta gorteek onartu. Biltzarra iruñean, gehienek onartu zuten, nafarroakoek aldiz uko egin zioten. 1933an, abuztuan, 3 probintzietako udalek nafarroa kanpoan utzi zuten eta haiek onartu zuten. 1.testu luzea eta xheea. /2. Konstituzioaren araberako lurralde autónomo bat. /3. Bertan behera gelditu etorkinen diskriminazioak. / 4. Parlamentu eta gobernu amankomun bana eta lurralde mailako instituzioek amankomunak baino aginte maila apalagoak izango ziren. /5. Parlamentuko kideak guztien botoen bidez aukeratuko ziren eta parlamentua aukeratzen zuen lehendakaria. /6.parlamentuak hautatutako zeuen euskal gobernu burua. /7.auzitegi gorena aurrikusi zen proiektuan. / estatutuaren proiektua etenda egon zen, erradikal zedistak eskuindarrak, estatutuaren contra zeudelako,

D. 1936KO ESTATUTUA.1936KO hautekundeetan fronte popularrak hauetsundeak irabazi eta gorteetan estatutu gaia hartu zen berriz. Prietok zuzendaturiko parlamentuko batzorde bat eratu zen eta 1933ko testua oinarri hartuta hasi zen. // gerra zibila hasi zen baina prozesua e zen eten eta 1936ko urriaren 1ean onartu zen. //1.zehaztasun eza handia zeukan aginte sisteman eta ogasunen alorretan. /2.eskubide historikoei foruen berrezartzeari eta nafarroako integrazioei buruzko aipamenak kendu. / 3.lana eta jabetza eta zerbitzu militarra tituluak kanpo gertau./ 4.gerra egoera zela eta xedapen bat egin zitzaion, bakarrik parte hartu errpublikaren alde zeuden udalak. ///// 1936ko urriaren 7an bildu ziren gernikan euskal zinegotziak eta lehen lehendakaria izendatu zuten jose Antonio agirre. Estatutua 9 hilabete bakarriketa bizkaian soilik eraginkorra.

Entradas relacionadas: