Gerra zibila euskadin txuletas

Enviado por Chuletator online y clasificado en Historia

Escrito el en vasco con un tamaño de 7,33 KB

 

Fronte popularren gobernua.
Fronte popularra ezkerreko alderdi errepublikanoen krisi handi bat izan zen 1236an sortu zena. Otsailean irabazi zituen koalizioak. Manuel Azaña izendatu zuten errepublikako presidente Casares quiroga egin zuten gobernuburu gobernu.Berriak erreformari ekin zion berriro, amnistia zabala 1934ko urriko zigortuentzat Madriletik urrundu jeneralik atzerakoienak. Nekazaritzaren erreforma berrekin zion berriro hartu ziren aintzat ekimen autonomista batzuk. Eskuinak lantegiak itxi terrorismoa bultzatuz erantzun zuen. Kaleko indarkeriak iraultzaren aldeko matxinada giroak, erradikalizazioa eta modernizazioari ezin izanik giro politiko eta soziala erraz tenkatu eta herriari zatitu zuten. Eskuin muturreko terroristek eraso guardiako Jose Castillo hil ondoren segurtasun indarrek mendeku hartzeko Calvo Sotero ultraeskuindarra hil zuten. Gertakari horiek leherrarazi zuten 1936ko uztaileko estatu kolpea errepublikaren gobernuaren aurka, porrot egin zuten baina gerra zibila piztu zen.




Lehenengo mundu gerrak mesede handia egin zion Estatuko ekonomiari. Borrokaideek produktu asko inportatu zituzten
Espainiatik. Produktuen jabeek nahiago zuten kanpora saltzea gehiago ordaintzen zietelako.  egoera horrek eskasia eragin zuen españako merkatuetan, herri xehea konturatu zen arazoak gehitzen ari zitzaizkien bitartean enpresariak aberasten ari zirela.
militarrak defentsa batzordean bitartez politikan eragin izatea nahi zuten. Marokoko gerran protagonistak zirela eta arazoak parlamentuak baino hobeto konponduko zituztela zioten, baña benetako demokrazia eskatzen zuten alderdiek militarrak ustelak eta anti demokratak zirelakoan ez zuten nahi. 1917an  hasita, politika ahin zen nahasia ez zen 1923 bitartean 13 gobernu baziren. Marokoko gerran armadak berriro suntziketa pairatu zuen.




Gerraren bilakaera

Lehen guduak: 1936ko abuztuan afrikatik penintsulara igaro zen alemaniatik eta italiatik utzitako hontzi eta hegazkinei esker. Matxinoen armadak hegoaldetik iparraldera jo zuen toledoraño. Madrilek erasoaldiari eutsi zion, nazionalak garaituak izan ziren Jaramako guduan eta guadalajarako guduan.

Iparraldeko gerra: frankok gerra iparraldera bideratu zuen, mola jeneralaren tropak bilbora joan ziren. Alemaniako kondor legioaren hegazkinek Gernika bonbardatu zuten.
euskal herria okupatu zuten. Mola hil ondoren frankok buruzagitza sendotu. Iparraldea aspiratu zuzenean Teruel hirian sartu erasora.

Mediterraneorako bidea eta gerraren amaiera:  Ebro haranetik mediterraneo aldera joatea erabaki zuen eremu errepublikanoan bitan zatitzeko asmoz. Ebroko gudua 1938an izan zen espainiako gerra zibileko gudurik luzeena eta odoltsuena izan zen. Errepublikanoak galdu ondoren katalunia ia defentsarik gabe geratu zen eta 1939ko otsailean erabat okupatu zuten. Madril eta valentzia pixka bat geroago erori ziren eta apirilaren 1ean frankok garaipena aldarrikatu zuen.




Gerra zibila Euskal Herrian

Jasarraldia eta gerraren bilakaera: uztaileko estatu kolpeak bi eremutan banatu zuten euskal herria, nafarroan eta araban arrakasta izan zuen eta porrot gipuzkoan eta bizkaian.

Araban: Alonso Vega militarrak jazarraldiaren alde egin zuenean, beste militarrek, eliza eta goi burgesia atxiki zitzaizkion eta sozialista anarkista eta abertzale ugari fusilatu zituen errepublika defendatzeagatik.

Nafarroan: mola generalak gerra deklaratu zien baina Rodríguez Medel Guardia zibil buruak aurre egin zion. Beste guardiak ordea Molaren alde jarri ziren eta medel bera hil zuten. Kolpistek aurka egin zieten, langile eta ezkertiar asko fusilatu zituzten, esate baterako erriberan 3 mila hildako inguru.

Gipuzkoan: loiolako kuartelean vallespin militarra atxilotu zuten. Baina azkenean arrakastarik gabe, herritarrek CNT eta PCE alderdikoek aurre egin ziotelako. Donostiako kaleetan tiroketen aritu ondoren saiakerak porrot.

Bizkaian:  militarrak eta EAJ (PNV) leial mantendu ziren errepublikaren alde.

Abuztuan ordea mola eta erreketak nafarroatik gipuzkoa eraso eta bertora pasa ziren. Gerra eraginez 1936an irailean bukaerako Gipuzkoa nazionalen eskuetan. Eibar eta Elgeta eremua izan ezik. Hilabeteetan egoera berdin mantendu zen. 1937ko udaberrian nazien eta italiar faxisten laguntzarekin hasi ziren erasoak airetik bonbardaketa suntsigarri ugari egin zituzten orduan kolpistek Gipuzkoa menderatu eta Eibar, Durango, Gernika eta abar hartu zituzten. Erasoek nazionalen garaipena ekarri zuen ekainean.



Eusko jaurlaritza


Gerra ari zen bitartean ea jotak Manuel Irujo jeltzale ministro izendatzea adostu zuen madrilgo errepublikako gobernuan, gainera 1936ko urrian historiako lehen autonomia estatutua onartu zen 1931tik saiakera egin eta gero. Horri esker antolatu zen lehen euskal jaurlaritza. Jose Antonio Agirre izan zen lehendakaria eta alderdi askotako politikoak osatu zuten gobernu hori.1. Herritarren hornikuntza bermatzea elikadura, sendagaiak eta arropa. 2. Euskal armada edo eusko gudarostea osatzea, 45 bat gudariak, milizianoak… osatu. 3. Burdinazko hesia osatu, Bilbo oso estimatua zen borrokaide guztientzat zeren hiriak industria garatua zeukan, gerrarako dirua eta produktu asko sor zizkielako. Bizkaiako eta bilboko industria ingurua babesteko, burdinezko hesia eraiki zuten lubaki, alanbrada, tunelez… barrerak porrot egin zuen,zeren eta eraikin zuenak traizio eginez beste aldera, nazionalengana, pasatu zen. Bilbo nazionalen eskuetan  geratu zenean gudarosteak eta milaka euskaldunek santoñara egin zuten ihes. Nahita utzi zuten bilboko industria sentitu gabe, etorkizuneko Euskal Herriari kalterik ez egiteko. Asmoa santoñatik itsasoz europarantz erbesteratzea zen, baña euskaldunek horretarako ontziak behar zituzten eta ez zituzten lortu. Atzerriko gobernuak ez zuelakl gerran parte hartzerik nahi izan. Azkenik tropa italiarren aurrean errenditzeko baldintzarekin onartu zuten amore ematea. Italiarrek ordea zuten baldintza bete eta azkenean iheslariak frankisten eskuetan geratu ziren. Iheslarietako asko fusilatu zituzten eta kartzelara eta zigor handiak ezarri zizkioten besteei.


Entradas relacionadas: