Frankismoaren etapak

Enviado por Programa Chuletas y clasificado en Historia

Escrito el en vasco con un tamaño de 5,56 KB

 

FRANKOREN ERREGIMENA EUSKAL HERRIAN

Gerra zibila piztu zenean Euskal Herria zatituta geratu zen: Araba eta Nafarroa nazionalen alde altxatu ziren, Bizkaiak eta Gipuzkoak ordea errepublika defendatzeko erabakia hartu zuten. Frantziako mugarekiko hurbiltasuna eta leku estrategikoa izateagatik berehala hartu zuten Gipuzkoa, Iruni su eman zioten eta Donosti hartu 1936ko irailean. Bizkaiak apur bat gehiago iraun zuen, estatutuak berehalako independentzia eman baitzien, eta eusko gudarostea osatzeko adina denbora izan baitzuten. Bilbo defendatzeko, burdinazko gerrikoa deitzen dena egin zuten, baina, diseinatzaileetako bat traidore bat zen eta nazionalei saldu zizkien mapak eta ahulguneak. Industriaren interesa zela medio, Euskal Herria ez zen oso txikituta geratu, bonbardatutako lekuak, Gernika, Durango, izan ezik, noski. Bilbo 1937ko ekainean hartu zuten falangistek.

Errepublika amaituta, diktadura ezarri eta estatu frankista eratu zen. Frankismoak aberatsen, enpresa munduaren eta Euskadin bereziki landako herritarren (ideia tradizionalistak oso errotuta zeuzkaten) babesa bilatu zuen. Frankismoaren gizarte oinarriak horrela sailkatu ditzakegu:

Tradizionalistak


Karlismoaren ondorengoak  ziren, eta talde garrantzitsuena izan zen. Ezarpen maila handia zuen Euskadin. Dena den, aurrerago tradizionalismoaren talde bat oposiziora aldatu zen, nahiz eta gehiengoak Francoren alde egin zuen.

Falangistak


Ez ziren gehiegi Euskadin, eta hiriburuetan pilatzen ziren.
Frankismoa falangismoan oinarritu zenean, haien eragina nabarmen handitu zen.

Monarkikoak eta eskuin tradizionala:
Lotura estuak zituen Bizkaiko oligarkiarekin, erregimenean negozio aukera handiak ikusten baitzituzten eta Donosti eta Gasteizko goi klaseekin.

Euskal


Eliza


Hierarkiak eta kleroaren sektore batek erregimena argi eta garbi babestu zuten. Kleroaren beste sektore batek, nazionalismoarekin loturak zituztenek, gizarte mugimenduak elikatu zituen, hasieran erregimenaren onespenarekin baina denborak Aurrera egin ahala, frankismoaren aurkako oposizio sektoreen jatorria izan ziren.

Alderdi frankistako indar politiko guztiak batu ondoren, FET-JONS alderdi bakarrak izan zuen bizitza politikoaren monopolioa.

Faxismoak Europan porrot egin eta gero, Gerra Hotzaren testu inguruan, erregimenak irekitasun aldi bat abiatu zuen, 1948ko udal hauteskundeak ekarri zituena, demokrazia organikoa delakoaren lehenengoak. Une horretatik aurrera erregimenaren gizarte oinarriak zabalduz joan ziren, baina Gipuzkoa eta Bizkaia probintzia traidoretzat jotzen zituzten oraindik eta kontrol sozial zorrotza egon zen bi lurralde horietan.

Errepresio gogorra eta kontrol politiko zorrotza ezarri arren, oposizioa aktibo jarraitzen saiatu zen. Frankismoaren lehen etapan (1939-1959) Frantzian zeuden euskal erbesteratuei harrera ematen eta behar zuten baliabideak ematen egin zuten lan, erbesteko Eusko Jaurlaritzak eta Espainiako Iheslarien Ebakuaziorako Zerbitzuak aurrera eraman zuten.  Bigarren mundu gerran zehar eten egin zen Euskadiko oposizio antifrankista, baina berriz abiatu zen Frantziako hegoaldea askatu ondoren: makiek Euskadin Frantziatik infiltratzeko ahalegina egin zuten, PCEk Val d’Aran eta Nafarroako Pirinioetako haranen inbasioa 1944an, Gernikako Batailoiak borroka egin zuen soldadu alemaniarren aurka Atlantikoko kostaldean, Baionako Hitzarmena eusko indar politiko guztiek sinatua euskaldunek demokratikoki hartutako erabakienganako errespetua berresten zituena eta 1947ko maiatzaren 1eko greba orokorra Bizkaian.


Frankismoaren bigarren etapan (1960-1975) bi elementu hauek markatu zuten oposizioa: euskal Eliza katolikoak frankismoaren aurkako jarrera hartu izana eta euskal nazionalismo erradikalaren sorkuntza.

Frankismoan zehar ETA sortu zen, euskal nazionalismoaren esparruan. ETAren jatorria Bilboko Ekin unibertsitate esparruko taldean egon zen. 1959an talde horrek manifestu bat plazaratu zuen Euskal Herriaren ezaugarrien eta eskubideen alde. ETAk laster eten zuen EAJrekiko harremana eta, 1968tik aurrera, borroka armatuaren alde egitea aukeratu zuen.

Alderdi eta sindikatu tradizionalez gain, ezkerreko antolakunde ugari sortu ziren, bai troskistak (PST), bai maoistak (PTE), bai ETAren eszisioetatik sortuak (EMK). Frankismoaren amaieran ezker abertzalea izenekoa osatuko zuten erakundeetako batzuk sortu ziren, hala nola LAB.

Ekonomiari dagokionez, autarkiaren etapan (1939-1959) Gipuzkoa eta Bizkaiko industria asko garatu zen. Bigarren Mundu Gerra medio, bereziki hedapen handia izan zuen ontzigintzak. Nahiz eta enpresek etekin handiak izan, langileen bizi mailak gero eta kazkarragoak ziren. Fenomeno horren ondorioz, lehen aipatu dugun greba orokorra piztu zen 1947an.

Desarrollismoaren aldian, euskal industria bere muga tradizionaletatik atera zen, Nerbioi ibaiaren ezkerraldean kokatuz adibidez. Kooperatiba mugimendua Arrasate udalerrian sortu zen, apaiz baten ekimenez.

Gerra Zibilaren ostean, demografia ez gora ez bera geratu zen, gerran zehar egon ziren hildakoengatik. 50ko hamarkadaz gerostik, euskal demografiak izugarrizko hazkundea izan zuen, barne immigrazioagatik eta industria garapenagatik. Demografia hazkundearen ondorioz, hiriak asko hazi ziren (Bilbo Handia), txabolismoa eta gaizki ekipatutako auzoak sortu ziren (ez zen hainbesterainoko hazkundea aurreikusi).  Gainera, gizartea ere aldatu zen, kontsumo gizartea hasi zen.

Entradas relacionadas: