1978ko Konstituzioa eta 1979ko Gernikako Estatutua: Analisia

Testua: 1978ko Espainiako Konstituzioa (1978-12-29)

Dokumentuaren identifikazioa

Jarraian aztertuko dudan testua juridikoa da. Hartzaileari dagokionez, publikoa da, BOEn argitaratua. Franco hil ondoren, Trantsizio garaia hasten da, Suárez gobernuburu izendatzean. Ekarpen Legea eta Erreforma Legea aprobetxatzearekin batera, krisi ekonomiko larria, tentsio soziala eta ETAren ekintza ugariak gertatzen dira.

1977ko hauteskundeetan, parlamentu-batzorde bat eratu zen, 7 pertsonek osatua, etorkizuneko konstituzio bat egiteko. Konstituzioa lortutako kontsentsuaren ondorioz onartu zen.

Ideia nagusiak eta azalpena

Ideia nagusiak

• Espainiak zuzenbideko estatu sozial eta demokratikoa osatzen du, eta aniztasun politikoa aldarrikatzen du goi-mailako balio gisa (1. art. 1).
• Subiranotasun nazionala herriak du (1. art. 2).
• Espainiako estatuaren forma politikoa monarkia parlamentarioa da (1. art. 3).
• Espainia batasun zatiezinean oinarritzen da, eta nazionalitate eta eskualdeen autonomia-eskubidea eta guztien arteko solidaritatea aitortu eta bermatzen ditu (2. art.).

Botereak

• Gorte Nagusiak: Espainiako herria ordezkatzen dute, eta Diputatuen Kongresuak eta Senatuak osatzen dituzte.
• Gobernua: Presidenteak, presidenteordeek (baldin badaude) eta ministroek osatzen dute.
• Justizia: Herrian du jatorria. Magistratuek –independenteak, ezin kenduzkoak eta arduradunak– administratzen dute erregearen izenean (117. art. 1).
• Autonomia Erkidegoak: Ezaugarri historiko, kultural eta ekonomiko erkideak dituzten probintzia mugakideak autogobernua izan dezakete eta Autonomia Erkidegoetan eratu daitezke (143. art.).

Xedapenak

• Gehigarriak: Konstituzioak foru-lurraldeen eskubide historikoak babestu eta errespetatzen ditu. Foru-erregimena eguneratzea Konstituzioaren eta Autonomia Estatutuen esparruan egingo da.
• Indargabetzaileak: Indargabetutzat jotzen dira 1839ko urriaren 25eko legea eta 1876ko uztailaren 21eko legea.

Ideien azalpena

• Espainiak estatu sozial eta demokratikoa osatzen du.
• Subiranotasun nazionala herriak du (1. art. 2).
• Forma politikoa monarkia parlamentarioa da (1. art. 3).
• Batasun zatiezinean oinarritzen da, eta guztien arteko solidaritatea aitortu eta bermatzen du.
• Ordezkaritza-sistema bat du, bi ganbararekin.
• Justiziak herrian du jatorria.

Gaiaren azalpena

1977ko hauteskundeak egin ondoren, Parlamentuko batzorde bat osatu zen etorkizuneko konstituzioaren proiektu bat egiteko. Batzordea UCD (3), PSOE (1), PCE (1), AP (1) eta CDC (1) alderdietako ordezkariek osatu zuten, EAJ kanpoan geratu zelarik. Konstituzioaren erredakzioa nagusien artean lortutako kontsentsuaren ondorio izan zen; haren arabera, monarkia zen erregimen-mota bakarra, eta estatu espainiarraren lurralde-batasuna ukitu ezinezko gaia zen.

Konstituzioaren antolamenduan bi zati bereizten dira: alde dogmatikoa eta alde organikoa.

Botereen banaketa eta eskubideak

• Subiranotasuna: Nazioarengan egongo da, hau da, herriak izango du.
• Sistema politikoa: Monarkia parlamentarioa izango da. Erregeak ez du botere politiko handirik izango, botere betearazlea izango du: legeak sinatu, Gorteak konbokatu edo desegin, ministroen onarpena eta dekretuak sinatzea.
• Gorteak: Espainiar herriaren ordezkariak izango dira. Bi ganbara egongo dira: Kongresua (300 eta 400 partaide) eta Senatua (probintzien ordezkariek osatua). Gorteek zentsura eska dezakete, diputatuen %10ek eskatu eta beste hautagai bat aurkeztuz gero.
• Sufragioa: Unibertsala izango da 18 urtetik gorako guztientzat (gizon zein emakume).
• Eskubideak: 1931ko Konstituzioaren antzeko eskubideak izango ditu: elkarteak eratzeko eskubidea, habeas corpusa, etab. Ez da heriotza-zigorrik ezta torturarik onartuko. Askatasun erlijioso eta ideologikoa egongo da. Estatua akonfesionala kontsideratuko da.

Lurralde antolamendua eta xedapenak

Estatua udalek, probintziek eta autonomia-erkidegoek, alkate eta zinegotzien bidez, egongo da eratuta.

Bi xedapen garrantzitsu egongo dira:

1. Batzar Nagusiak, aldundiak eta kontzertu ekonomikoa bueltatuko dira; erreforma politikorako legea eta lege frankistak ezabatuz.
2. 1839ko urriaren 25eko eta 1876ko uztailaren 21eko legeak ezeztatuta geratuko dira. Orain foruak gaurkotuko dituzte Batzarrek, Diputazioek eta Kontzertu Ekonomikoek berrezarriz.

Konklusioa

'78ko Konstituzioa Trantsiziozko garaian eta giroan (krisi ekonomiko eta soziala, ETAren ekintzak, eskuin muturraren presioak, kaleko agerraldiak) lortutako lorpen historiko oso garrantzitsua da. Espainiako historia garaikideko aldirik oparoena ireki zuen, eta aurrerapen handiena ekarri zuen alderdi guztietan (ekonomian, kanpo eta barne politikan...).

Hala ere, zenbait adituen ustetan, eraberritze prozesu baten aurrean dago, Estatu burutzako oinordekotza, autonomia-erkidegoen gaurkotzea eta botere judizialaren izendapenaren isla direla eta.

Testua: Euskal Herriko Autonomia Estatutua (1979-12-18)

Dokumentuaren identifikazioa

Jarraian aztertuko dudan testua juridikoa da. Hartzaileari dagokionez, publikoa da, Eusko Legebiltzarrak egina, Adolfo Suárez gobernuburuak azaldua, erregearen eta Gorteen onespenarekin. Euskal Estatutua gauzatzeko asmoz, Gernikako Estatutua izango dena, hain zuzen ere. Estatutuak ekartzen dituen eskumenak eta autogobernurako baliabideak garatzen ditu. Bigarren hauteskundeak burutu ondoren, EAJ-PNVk gehiengo absolutua lortu zuen.

Ideia nagusiak eta azalpena

Ideia nagusiak

1. Euskal Herria, bere naziotasunaren adierazpen gisa, Autonomia Erkidego gisa eratu da, Euskadi edo Euskal Herria izenarekin, eta Konstituzioarekin bat etorriz (1. art.).
2. Euskal Autonomia Erkidegoaren osaketa: Arabak, Gipuzkoak, Bizkaiak eta Nafarroak kide izateko eskubidea dute (2. art. 1). Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiak Lurralde Historikoek osatuko dute, eta Nafarroak sartzea erabakitzen badu (2. art. 2).
3. Erkidegoko Lurralde Historiko bakoitzak bere antolamenduari eta autogobernurako erakunde pribatuei eutsi, berrezarri eta eguneratu ditzake (3. art.).
4. Euskara eta gaztelania hizkuntza ofizialak izango dira. Euskadiko biztanle guztiek dute bi hizkuntzak ezagutzeko eta erabiltzeko eskubidea (6. art. 1).
5. Erkidegoko erakundeei dagokie polizia autonomoaren erregimena antolatzea (17. art. 1).
6. Xedapen gehigarria: Autonomia-erregimena onartzeak ez du esan nahi Euskal Herriak uko egingo dionik historiaren kariaz legozkiokeen eskubideei (Foruak).

Ideien azalpena

• Naziotasunaren Autonomia Erkidego gisa eratu da.
• Bakoitzak bere diputazioa izango du.
• Gaztelania jakitea derrigorrezkoa da eta euskara ikasteko eskubidea.
• Euskal Herriak ez die foruei uko egiten.

Gaiaren azalpena: Gernikako Estatutua (1979-10-25)

Estatutu proiektua 1978ko abenduaren 29an Gorteetan aurkeztu zen. Une horretatik aurrera, negoziaziorako tartea ireki zen talde nazionalisten eta UCDren gobernuaren artean. Hitzarmen politiko bat lortu zuten, eta 1979ko urriaren 25eko erreferendumean, Gernikako Estatutua onartu zuten, %60ko parte-hartzearekin.

Gernikako Estatutu honek ez zuen alde handirik Gerra Zibilean zehar indarrean egon zenarekin.

Estatutuaren ezaugarri nagusiak

• Estatu honek Espainia barruko lurraldeek autonomiak eratzeko eskubidea izango zutela ezartzen zuen. Beti ere, Espainiak nazio hitza hartuz, eta autonomiek nazionalitate. Konstituzio Espainiarra Estatuaren gain egongo zen kasu orotan.
• Araba, Bizkai eta Gipuzkoa bilduko zituen.
• Nafarroak eskubidea izango zuen autonomia honen barruan sartzeko. Horretarako, erakunde foralek eskatu beharko lukete, Gorteek onartu eta ondoren Nafarroako herritarrek onartu erreferendum baten bidez.
• Lurralde foral bakoitzak dituen eskubide foralak, Batzar Nagusiak, Diputazioak eta Kontzertu Ekonomikoa berrezarriko litzaizkioke autonomiari.
• Euskadi edo Euskal Herriko hizkuntza ofizialak bi lirateke: gaztelania eta euskara. Gaztelania jakiteko betebeharra eta euskara jakiteko eskubidea.
• Ertzaintza: Autonomia Estatutu honek polizia autonomoaren sorrera ahalbidetzen zuen.
• Probintzia bakoitzetik 25 legebiltzarkide aterako lirateke Eusko Legebiltzarrera.
• Eusko Jaurlaritza: Botere betearazlea Eusko Jaurlaritzaren mende egongo da, zeinetan presidentea ere izango genukeen. Eusko Legebiltzarrak kontrolatuko zuen.
• Botere judiziala: Euskal Autonomia Erkidegoko Auzitegi Gorenak edukiko luke botere judiziala.
• Ogasuna: Euskadik edo Euskal Herriak bere ogasuna, hau da, zergak ezarri eta kobratuko lituzke bere lurraldean, ondoren horiek Eusko Jaurlaritzaren Ogasun Sailera eramateko. Zenbat diru eman eta zenbat ez erabakitzeko, aldundi bakoitzak bi ordezkari eramango lituzke Finantzen Euskal Kontseilura.
• Erlazio ekonomikoak: Eusko Jaurlaritzak urtero ‘kupoa’ ordainduko lioke Estatuari. Diru kantitate hori urte hasieran akordiatuko zen Kupoa Kalkulatzeko Batzorde Mistoan.
• Agindu gehigarriak: Estatuak azpimarratuko zuen estatutu honek ez zituela aurreko garaietan zehar lortutako eskubideak ukatzen. Honela, haien foruen errekuperatzea errebindikatzen jarraituko lukete.

Estatutua indarrean jarri zen, erreferendumean onartua izan ondoren. Ondorioz, hauteskundeak egin ziren, eta bertan EAJk irabazi zuen. Garaikoetxea izan zen lehen lehendakaria. Legalitatea berreskuratzean, Jaurlaritza erbestealditik itzultzen da.

Eskumenak: osasuna, hezkuntza eta unibertsitatea (Euskal Eskola Publikoa eta Euskaltzaindia), segurtasuna eta ordena publikoa (Ertzaintza), justizia.

Nafarroako lurraldeari EAErekin elkartzeko edota elkarte komunak sortzeko aukera eman zitzaion.

Konklusioa

Gernikako Estatutuak Euskal Herriko autonomiaren garapena ahalbidetu zuen. Honi esker, euskal erkidegoak oso urte oparoak bizi izan ditu. Tresnak eman zizkion krisi ekonomikoari aurre egiteko, nahiz eta urteak eta sakrifizioak behar izan. Dena den, eskumenak ematea ez zen legearekiko errespetu hutsa izan, gehiago kontatu zuen gobernu zentralaren ikuspuntutik momentuko gorabehera edo oreka politikoak legearekiko errespetua baino. Honetaz gainera, esan behar da Estatutuak ez duela balio izan ezker abertzalea bere baitan integratzeko, ezta ETArekin amaitzeko ere.