A

Enviado por Programa Chuletas y clasificado en Otras materias

Escrito el en vasco con un tamaño de 21,34 KB

 
Euskal nazionalismoa.gizarte eta ideología oinarriak.-sarrerako giroa.foruak defendatzeko giro berean sortu arren,bere berezitasunak izan zituen nazionalismo katalanaren aldean;ez zen burgesia ustez modernotik sortu.-1876ko legeak sorturiko bi taldeak:1.amore emanaz,egoerari etekina ateratzen jakin zutenena,foruen galera Madrilekin euren onerako itun ekonomikoak adostearekin ordeztuz.2.tradizionalismoaren izenean,foruak osorik berreskuratzearen alde jo zutenak.eaj:-sustatzailea:sabino arana,-helburua:foruak osorik berreskuratzea,erabateko burujabetza berreskuratuz;independentzia.-lema:jainkoa eta lege zaharra;foru eta tradizioak.-1895ean sorturiko alderdia:”euzko Alderdi jeltzalea”(eaj)-sorturiko bi taldeak:1.independentziaren defendatzaileak,2.espainiako estatuaren barruko autonomiaren aldekoak,-nagusitutako taldekoen ezaugarri eta bidea:hiritarrak eta industriakoak,dirudunak(autonomiaren aldekoak)nagusitu ziren EAJren kontrolean-de la sota buru zutela-eta lerro autonomista “katalanetik”jo zuten.euskal abertzaletasunaren sorrera.-haserako lurralde eremua:XIX.mendearen amaieran sortu zen euskal abertzaletasunari “bizkaitartasuna”zeritzon,bizkaiari soilik loturiko alderdi gisa.-euskal nazionalismoaren oinarriak:arraza,hizkuntza,legeak,izaera eta usadioak.-zein egoeraren aurkako erreakzioa izan zen.espainian piztu zuten nazio-nortasunaren krisia bete-betean zegoela azaldu zen.-sabino aranaren iritziz,independentzia aldarrikatzearen arrazoiak.mundu modernoaren aurrean defendatzeko modu bakarra espainiarekiko edozein lotura haustea eta independentzia aldarrikatzea zela zioten.horrela,mundu modernoaren gaitzetik,laizismotik,etorkinengandik,industrializaziotik…babestuko zuen euskal gizartea.-ramon de la sotak sortutako alderdiaren ezaugarriak:bere interes ekonomikoak eta Alberdi politiko batenak koordinatzen saiatzen zen.ramon de la sotak gidatzen zuen ontzioletako burgesia librekanbistak bitarteko ezin hobea aurkitu zuen euskal nazionalismoan bere autonomia-grinak asetzeko.-agertutako bi aldizkariak:1.euskalduna:de la sotaren pragmatikoen organoa 2.aberri:abertzaletasun baserritar eta modernotasunaren kontrako defendatzaile gorena zen luis aranak gidatutako independentzia.-1910ean,EAJk izan zuen banaketa:nazionalismo laiko eta errepublikazalegoaren aldeko askatasuna taldeak alderdia utzi zuen.zatiketa horrek ez zuen iraun,eta ez zuen bigarren errepublika arte arrakastarik izan,anv eusko abertzale ekintza sortu zuen beste talde batek izpiritu laizista berarekin.-nazionalismoaren lehenengo agerpena gizartean.-lur hedadura:1)1918rarte:nazionalismoa fenomeno bizkaitarra izan zen.2) 1918tik aurrera:integrismotik zetorren taldea trastean,nazionalismo gipuzkoarraren muina sortu ahal izan zuen.araban nazionalismoa ez zen nabarmendu bigarren errepublikararte.-bilakaera:1)1907an:fundatzailea hil eta gero euskal abertzaletasunak gora egin zuen.independentziaren helburua foruak osorik berrezartzearen aldarrikapenaren itzalean geratu zen.aldaketak sortu ziren de la sotaren interes ekonomikoak eaj-n sartu zirenean,babes ekonomiko horrekin hauteskundetarako aukerak izango zituen gero.2)1916an:de la sotaren nazionalistek luis arana baztertu zuten eaj-ren zuzendaritzatik eta eusko elkarte abertzalea(comunión nacionalista vasca)izena hartu zuen.autonomismoa zen nazionalismo haren argudio nagusia.3)1.mundu gerran:urteetako negozio onek euskal burgesia aberastu zuten.de la sotaren euskal enpresarien lider bihurtu zen..a)ondorioa:euskal abertzaletasuna nazionalismo burges gisa finkatzen lagundu zuen,sabino aranaren ideiei uko egin gabe.b)asmoak:1.estatu barruan autonomia deszentralizatuan egokitzea,2.industrializazioaren balio modernoak sustatzea,3.landatartasunetik urruntzea 4.bertako kultura bultzatzea./4)1921ean:bide moderatu horrek,eli gallastegiren erantzuna jaso zuen.sabinaren aldeko balioak eta independentziaren aldarriak babesten jarraitu zuen.jarrera erradikal horregatik 1921ean alderditik bota zuten gazteriako batzuekin batera.luis aranarekin batera,eaj izena berrartu zuen alderdia osatu zuten,ramon de la sotaren cnu baino erradikalagoa.5)1930ean:gallastegi eta aranaren erradikalak gogor egin zion aurka primo de rivera jeneralaren diktadurari,sektore pragmatikoak ekintzak eten zituen bitartean.erregimena erortzeak abertzaletasunaren bi adarrak adiskidetzea ekarri zuen 1930ean.eaj berriztatuan bildu eta protagonismo handia izan zuten bigarren errepublikan.Industrializazioa e.h-n:-ezaugarriak:a)e.h-an industrializazioa berandu garau zen.bizkaia eta gipuzkoa:XIX.mendearen 2.edialdean;Araba eta nafarroa XX.mendearen 2.erdialdiean.b)bizkaiaren nagusitasun ekonomikoa Aberastasun geien sortu eta e.h-ko ekonomian pisu gehien izan duena.b)burdingintzaren nagusitasuna burdinaren eta altzairuaren ekoizpena izan dira industriako sektorerik garrantzitsuenak.c)espainiako merkatuarekiko independentzia burdin produktu eta ondasunak,espainiako merkatuan saldu izan dira.Atzerapen teknologikoen eraginez oso zaila gertatu izan zen europako herrialde aurreratuagoekin lehiatzea.d)kanpoko eskulanaren erabilera.Bizkaian XIX.mende bukaeran hasi zen urteetan nahiko iraunkorra izango zen emigrazioa;eta gipuzkoan,XX.mendearen hasieran hasi ziren etorkinak agertzen,baina gerora igotzen joan zen etorrera hori.-Bizkaiko eredua:-hasiera:XIX.menddearen bigarren erdialdean-non:nerbioi itsasoaren ezkerraldean eta Bilbo bertan-aldeko baldintzak:1itsasportuarekiko urbiltasuna2kalitateko burdingaia 3ohiko burgesia merkataria.-Bizkaiko burdinaren ezaugarriak:Ingalaterrako industrian Bessemer bihurgailua erabiltzen hasi ziren.Asmakizun horren bidez burdina altzairu bihurtzen da.Sistema honek fosfororik gabeko burdingaia behar du.Europan bi lekutan aurki zitekeen honelako burdingaia, Suedian eta Bizkaian. Britainia Handiko industriari gehiago interesatzen zitzaion Bizkaiko lehengaia, lortzeko errazagoa baitzen.-etekinak norentzat:1zatirik handiena kanpoko kapitalistentzat izan ohi zen 2beste zati bat hemen bertako burgesentzat gelditzen zen. Meategien ustiaketa kanpoko enpresek eta bizkaiko burges batzuek bultzatu zuten.-ondorioak: 1lortutako etekinen industria berriak sortu zituzten 2iraultza teknologikoak gero eta enpresa handiagoak eskatzen zituen, orretarako kapitala ere gehiago behar zen 3siderurgia handiari lotuta,enpresa txiki ugari sortu zen:Echevarria,Babcock&Wilcox 4ontzigintza ere garatu zen:Euskalduna 5beste zenbait sektoreri ere garapena iritsi zitzaion.Papergintza oihalgintza…industria horiek sortzeko behar ziren hasierako inbertsioak finkatzeko bankuak,elkarte anonimoak eta Bilboko burtsa sortu ziren.-Gipuzkoako eredua:-ezaugarriak:1bizkaian ez bezala,gipuzkoan ez da gertatzen industriaren kontzentrazio geografikorik.Nahiko orekaturik joan zen garatzen 2ez zen gertatu sektore batetan nagusitasun nabarmenik, Bizkaian gertatzen zen moduan.Industrializazio multisektoriala eratu zela esan dezakegu 3Bizkaiko enpresa handien aurrean,gipuzkoan enpresa txikiak eta ertainak ziren nagusi 4Merkatuan eta artisautzan sustraituriko erdi mailako burgesak eta burges txikiak izan ziren, industrializazioari ekingo ziotenak 5XX.mende hasieran,talde finantziarioak sortu ziren: aurrezki kutxa probintziala, Banco Gipuzkoano… 6Industrietako langileria ere, bertakoa izan zen XX.mendea ondotxo aurreratu arte, nekazari mundutik zetorrena ain zuzen-faktoreak:_aldeakoak:1geografikoak:Frantzia eta espainiaren artean kokatuta dago 2finantziarioak:Ohiko burgesia merkataria.Merkataritzan lorturiko mozkinak industrian inbertitzen zituzten 3giza kapital aproposa,artisauen tradizioan moldatua._kontrakoak:burdinaren eta harrikatzaren falta.-industrializazioaren azterketa sektorez sektore:-sektoreak eta kokapena:1burdingintza:antzinako burdinoletan eta tailer txikietan oinarriturik,lantegi moderno batzuk sortu ziren:CAF,Union cerrajera.XX.mendeko 5.-en makina-erramientaren sektorea garatu zen.Donostia,Pasaia..2armagintza:sektore honek tradizio handia zuen Gipuzkoan(reales fabricas de Placencia).Lehen mundu gerrak sektore honen loraldia eragin zuen.Horren ostean armagintzaren ekoizpena jaisten joan zen eta lantegi batzuk birmoldatu egin ziren:bizikletak,josteko makinak produzitzeko.Eibar,elgoibar eta soraluze izan dira nagusienak 3oihalgintza:antzinatik sakabanatuta zegoen nekazari giroan.Sektore hau batez ere Bergara aldean kontzentratu(algodonera San antonio) 4papergintza:tolosa aldean kontzentratu ziren paper enpresarik garrantzitsuenak:la esperanza,brunete.Sektore honen loraldia gipuzkoan ohikoak ziren bi faktoreren ugaritasunetik etorri zen:ura eta lehengaia(egurra) 5zementugintza:Iraetan,zumaian,oikian eta donostian kokatu ziren sektore honetako enpresak eta amerikara ere esportatzen zuten.(ONDORENA)-Arabako eta Nafarroako industrializazioan:-noiz:araba eta nafarroako industrializazioa beranduago gertatu,1960ko hamarkadaz geroztik(frankismo garaian)-eragina izan zute faltoreak:1hamarkada horretan nazioarte zein estatu espainiar mailan industri ekoizpenaren izugarrizko gorakada gertatu zen 2Itsasaldeko lurraldeak(bizkaia eta gipuzkoa industri aldetik nahiko aseta zeuden eta, industrializazioa ondoko probintzietara zabaltzen asi ziren)-ezaugarri komuna:bi lurralde hauen industrializazio-prozesuek ezaugarri komuna izan zuten:erakundeen bultzada(Araban,gasteizko udala;nafarroan,foru aldundia)-bultzatutako neurriak:erakunde oriek erraztu egin zuten industria berrien ezarpena,eta horretarako neurri batzuk bultzatu zituzten.1lantegi berriak eraikitzeko lurzorua eta beharrezko azpiegitura eskaintzen hasi 2horrez gain,nafarroako diputazioa fondo galduko eta onura fiskalak eskaintzen asi ziren.-kokapen geografikoa:araban,industria gasteiz aldean biltzen joan da;nafarroan, probintzian zehar sakabanaturik agertzen zaigu,iruñea kokagune industrialik garrantzitsuena izan arren-industrializazio ipar euskal herrian:-ezaugarriak:1berandu garatu zen 2herri handietan soilik:Bainona, Angelu-Biarritze -industria aipagarrienak:kimika,larruaren industria.(Canovas)BERREZARRITAKO ERREGIMENAREN OINARRIAK1868ko porrotaren arrazoiak:1benetako burgesia falta zen batasun kontzientziaduna sistema ziurtatzeko gai izango zena2herritarren masa eta agintarien klaseak bereizi egin zire/berrezarkuntzaren esanahia:borboien dinastia berrezartzea eta dinastia horri eusteko beharrezko baldintzak sortzea esan nahi zuen horrek, moderantismo liberalik puruena itzultzea,baina kanpotik aldatuta borboien dinastiaren itzulera. -pavia jeneralaren golpearen ostean: a)gobernuburua: serrano jenerala b)borboien bultzatzailea:1goi eta erdiko mailetako ofizial alfontsotarrak2burgesia kataluniarra3itsasoaz haragoko negozioari loturiko zirkuluak/-sandhursteko adierazpena: a)nork zabaldu zuen:alfontso printzeak hamazazpigarren urtebetetzea tarteko zela manifestua irakurri zuen nazioari sandhursteko akademia militarretik b)egilea:canovasek idatzitako manifestua zen c)espainiarentzat zuen konponbidea:tradiziozko monarkia ezartzea d)alfontso XII.errege:1874aren amaieran martinez campos jeneralak sagunton alfontsoXII.a espainiako errege izendatu zuen eta armadaren gehiengoaren babesa lortu zuen berehala.alfontsoXIIaren tronuari eutsi ziezaion berriro.horrela hasi zen berrezarkuntza1868baino lehenagoko erregimen moderatu liberala berrezartzeko asmoz.erregea1875eko urtarrilean sartu zen madrilen denon arteko bizikidetasunaren bideratzaile gisacanovas del castilloren lehenengo neurriak -lehenengo helburua: 1monarkizatzaile guztiak alfontsoXII.errege izango zenaren inguruan adiskidetzea -ordena finkatzeko neurriak1elizaren babesa lortzera zuzendu ziren, iraultzaren garaian jasandako erasoek urrundu zutenez geo2aurreko urteetan loratu ziren oposizioko egunkariak etetea3polizia berria eta auzitegi bereziak ezartzea inprimategietako delituetarako 4armada laguna lortzea seiurtekoak ezabatutako agintariak berriro artuz 5funtzionarioen artean garbiketa egitea probintzietako diputazioetako eta udaletako karguak berrituz6gerora altxamendu militarrik ez izateko errege armadaren buru gorena ere izango zen agintari militar gorenak mendea hartzea ziurtatzeko 7urratsak egin ziren iparraldean karlisten kontrako gerra zibila amaitzeko eta 1876an amaitu zen 8kubako auzia ere 1878an amaitu zen nolabait zanjoneko bakearekineratzeko prozesua-canovasek ezarritako baldintza:monarkia alderdi politikoen gainetik ipintzeko barruko konstituzioa izan beharra zegoela esanda oinarrizko erakundeak zeudela(monarkia eta gorteak)edozein testu idatziren aurretik eta gainetik1876ko konstituzioa -kongresuko erabakiak:a)aginte legegilea:legeak egiteko ahalmena gorteek dute erregearekin b)erlijioari buruz:kongresua zatitu egin zen batasun katolikoaren aldekoak eta 1869ko konstituzioaren ildoak azkenean formula eklektikora heldu ziren,denak ase nahian.estatu konfesionala zela zioen pribatuan beste erlijio batzuetakoak izatea onartu arren c)beste erabaki batzuk:1aginteak ez zeuden ondo banatuta monarkiari ematen zion eta gobernuko burua izendatzeko ahalmena2azaletik aitortzen zituen oinarrizko askatasun politikoak3bi ganberatako parlamentua ezartze zuen/promulgazio data eta iraupena:1876an atera zen eta 1931ra arte egon zen indarreacanovasen sistema politikoa:txandaketa eta alderdi bitasuna-sistemaren bi euskarriak:1burujabetza partekatua erregearena eta gorteena2konstituzioaren legezkotasuna onartzen zuten alderdi ofizialak.-hauteskunde legeak: canovasek uste zuen beharrezkoak zirela konstituzioa errespetatuko zuten bi alderdi irizpideak biltzeko eta gobernuan txandaka aritzeko.handikien alderdiak izango ziren, masa partiduekin zerikusirik gabe eta alderdi horietako diputatuek beteko zituzten kongresuko jesarleku gehien-gehienak/ a)sufragio mota:sufragio zentsitarioa b)hautesleak:%5-ek ez zuten parte hartzerik izango/-bi alderdiak:a)liberal kontserbadorea:-buruzagia:antonio canovas del castillo -oinarri sozialak:goi mailako burgesia lurjabeko diputatuak,goi mailako funtzionario militar edo zibilak eta batez ere iberiar penintsularen hegoaldeko handikiak -partaideak:moderatuak eta batasun liberalekoak b)liberal fusionista:-buruzagia:sagasta -oinarri sozialak:erdi mailako burgesia lurjabeko diputatuak,erdi mailako funtzionario militarrak eta lanbide liberalekoak -partaideak:progresistak eta demokratak zentralismoa eta kontrol ideologikoa-legegintzako ezaugarri nagusiak:1itxitasun politikoa 2agintekeria 3zentralismo politiko-administratiboa-lehenengo froga:euskal probintzietan foruak indargabetzea -ondorioak:1soldaduzka egiteko derrigortasuna 2erregeari zergak ordaintzeko derrigortasuna-zentralizaziorako neurriak:1herritarren parte hartzea murriztu zen kargudunak hautatzeko orduan,erabaki zen30000biztanletik gorako herrietan alkateak erregeak izendatuko zituela2probintzietako eta udaletako aurrekontuak gobernuak onartu behar zituela-inprimatze-askatasuna murrizteko artutako neurriak:a)200 orrialdetik berako inprimakiak aldez aurretik zentsuratzea foileto eta egunkari guztiak estatuaren kontrolpean egotea b)elizari liburu guztiak moralari eta ohitura onei zegokienez zentsuratzeko ahalmena c)1879ko legeak berrezarkuntzako sistema politiko eta sozialaren kontrako edozein eraso,baita zalantza era delitu bihurtu zuenhauteskunde-ustelkeria-txandakako formularen onurak:hauteskundeak manipulatzeari esker,aukera ematen zien bi alderdiei gobernuan modu baketsuan txandaka aritzeko-hauteskundeen prozesua:-ezaugarri nagusia:faltsutze iraunkorra-prozesua ziurtatzeko prozesua:1madrilen zentratutako bi alderdiren lidergoak2alderdiak probintziaka zeuden egituratuta eta lekuan lekuko egintea kasikismoaren bidez kontrolatzen zuten-parlamentu egokia lortzeko:borondate nazionala faltsutu.gobernuak onirizten zien hautagaiak ageri ziren zerrenda osatzea zen.-hauteskunde iruzurra:hautagai ofizialek ziurtatuta zuten irabaztea,hauteskundeak egin aurretik.hitzarmena ezinezko edo zalantzazko zenean,emaitzak jarritako helburuetatik ez urruntzeko egiten zen presioari iruzur zeritzon,hertsatzea,indarkeria,iruzurra,botoak erostea,eta abar aplikatzen zirenez gerojauntxokeria-zer den:jauntxokeria XIX.mendearen erdialdetik XX.aren lehen herena bete arte espainian azaleratu zen errealitate soziopolitikoa izan zen-ezaugarriak:1eremu geografiko,ekonomiko edo sozial jakin batean errotuta zeuden2gizarte itxi hartan nagusi ziren3estatuaren aurrean gizarte horren bitartekariak ziren4eskualde-mailako elite bateko kideak ziren -ardura:diputatu ofizialaren aldeko botoak biltzen eta hauteskundeak moldatzen zituzten -botoen truke:mesedeak eta opariak banatzen zituztenerregimenaren bilakaera -1885ean alfontsoXII.a hiltzean,hartutako erabakiak:sagastak akordioa adostu zuen canovasekin alderdiak txandakatzea bermatzeko,el pradoko itunean.maria kristina habsburgokoaren erregeordetza hasi zen horrela.1902anra arte iraun zuen,orduan hartu zuen eta tronuan alfontsoXII.aren hil osteko semeak.urte horietan bi alderdiek dinastizatzaile nagusiak,kontserbadoreak eta liberalak,bakea txandakatu ziren gobernuan-sagastak erregimena demokratizatzeko onartutako legeak:1bilera eta adierazpen askatasunaren legea,1881ean 2prentsa legea,1883an 3sindikatu askatasuneko legea, 1887an 4gizonezkoen sufragio unibertsala,1890an